معادن بامیان، عواید برای دیگران؛ محرومیت و پیامدهای زیست محیطی برای بامیانی ها

بامیان در مرکز افغانستان از جمله ولایت‌های هزاره‌نشین به شمار می‌رود. این ولایت در حالی که یکی از مهم‌ترین اماکن گردشگری افغانستان را در خود جای داده است، فاقد زیربناهای اساسی از جمله میدان هوایی و جاده‌های معیاری است.

سران حکومت پیشین کشور مناطق مرکزی افغانستان، به‌ویژه بامیان و دایکندی، را «زندانی در جغرافیا» توصیف می‌کردند و برای شکستن آنچه «زندان جغرافیا» می‌خواندند، پروژه‌هایی را آغاز کردند، اما این پروژه‌ها تاکنون به سرانجام نرسیده است.

در پنج سال گذشته نیز پروژه‌های اساسی بازسازی در مناطق مرکزی افغانستان، به‌ویژه در بامیان و دایکندی، انجام نشده است. این اقدام طالبان، نگاه تبعیض‌آمیز نسبت به مناطق هزاره‌نشین را نشان می‌دهد.

لطیف نظری، یکی از دو معین هزاره‌ی اداره‌ی طالبان، در سفر اخیرش به بامیان گفته است که سیاست اقتصادی حکومت طالبان این است که هیچ نقطه‌ای از افغانستان محروم نباشد.

او می‌گوید که محدودیت‌های مالی و بانکی باعث شده است که پروژه‌های زیربنایی انجام نشود. نظری می‌گوید که امیدوار است مردم بامیان این وضعیت را درک کنند.

چالش حمل‌ونقل، خدمات صحی و آب

به‌تازگی سراج‌الدین حقانی، وزیر داخله‌ی طالبان، برای بررسی وضعیت بامیان به این ولایت سفر کرده است.

محمد عالم فاضل، یکی از باشندگان بامیان، در یک گردهمایی در حضور حقانی می‌گوید: «ما مشکل سرک داریم، ما مشکل مکتب داریم، ما مشکل کلینک داریم، ما مشکل آب زراعتی داریم، بسیار مشکلات داریم.»

او می‌گوید که پروژه‌های ساخت جاده، از جمله سرک بامیان–بغلان، بامیان–دره‌صوف و سرک گردن‌دیوار، نیمه‌کاره مانده و مردم خواستار تکمیل آن‌ها هستند.

در این گردهمایی، شریفی بلخابی، عالم دین، می‌گوید که بامیان معادن جست، سرب و زینک دارد و استخراج این معادن جریان دارد.

بلخابی می‌گوید که حکومت طالبان باید در استفاده از عواید این معادن، خود بامیان را در اولویت قرار دهد.

واگذاری ساحات معدنی سرب و جست بامیان در ازای ساخت تأسیسات در دیگر ولایت‌ها

وزارت معادن و پترولیم طالبان سال گذشته پنج ساحه‌ی معدنی سرب و جست ولسوالی یکاولنگ ولایت بامیان را به شرکت‌های خصوصی برای استخراج واگذار کرد.

وزارت معادن طالبان گفته بود که حکومت طالبان 51 درصد در این معادن سهم خواهد داشت.

شرکت‌های پیمان‌کار قرار است بیش از یک میلیارد و 797 میلیون دالر سرمایه‌گذاری کنند.

این شرکت‌ها قرار است در ازای استخراج این معادن، در ولایت‌های قندهار، ارزگان و میدان وردک جاده، بند آب و شفاخانه بسازند.

در خبرنامه‌ی این وزارت آمده بود که بلاک سرب و جست ساحه‌ی سرگشتک یکاولنگ بامیان با شرکت «موسی سلطان» در مقابل احداث 50 کیلومتر سرک در ولایت ارزگان عقد شده است.

همچنین ساحه‌ی معدنی «پامی ککرک» با شرکت «افغان جرمن» در مقابل احداث 60 کیلومتر شاهراه بای‌پس قندهار و بند برق و آب در ارغستان این ولایت واگذار شده است.

همین‌طور ساحه‌ی معدنی «سرسرخک»، در مقابل احداث 47.3 کیلومتر راه‌آهن در قسمت دوم قطعه‌ی چهارم خط آهن هرات–خواف و ساخت شفاخانه‌ی تدریسی مجهز و معیاری در میدان وردک، به شرکت «گاما ایگل» واگذار شده است.

آسیب‌های محیط‌زیستی استخراج معادن

استخراج معادن، به‌ویژه سرب و جست، آسیب‌های زیست‌محیطی به همراه دارد.

شریفی بلخابی، عالم دین، در نشستی با سراج‌الدین حقانی گفت که باشندگان یکاولنگ بامیان به دلیل استخراج معادن سرب و جست، به بیماری‌های گوناگون مبتلا شده‌اند.

او گفت: «این مردم را سرطان گرفته، نفس‌تنگی گرفته، آسام گرفته، راه‌های‌شان خراب شده است.»

این عالم دین تأکید کرد که برای باشندگان یکاولنگ، اولویت‌های محیط‌زیستی در نظر گرفته شود.

گزارش‌ها نشان می‌دهد که طالبان جواز معدن‌کاری معادن سرب و جست بامیان را بدون شناسایی و ارزیابی خطرات و چالش‌های محیط‌زیستی، صحی و اجتماعی صادر کرده است.

یکی از معادنی که طالبان برای استخراج واگذار کرده، منطقه‌ی «گنده‌کوتل» ولسوالی یکه‌ولنگ نمبر 1 بامیان است که به شرکت «استخراج و پروسس معدن افغان دورانی» سپرده شده است.

مطابق جوازنامه‌ی وزارت معادن و پترولیم طالبان، شرکت پیمان‌کار مکلف شده است تا برای تأسیس زیربناها، تأمین خدمات اجتماعی، اتخاذ اقدامات محیط‌زیستی و صحی و ایمنی، آموزش نیروی بشری و احیای مجدد ساحه‌ی معدن‌کاری، مبلغ 17 میلیون و 555 هزار افغانی هزینه کند.

با این‌حال، براساس شواهد میدانی و اظهارات باشندگان بامیان، این شرایط تطبیق نشده است.

از هنگام آغاز کار معدن گنده‌کوتل، اداره‌ی حفاظت محیط زیست طالبان سه بار از نظارت بر فعالیت معدن‌کاری در گنده‌کوتل خبر داده است. در تمامی این دوره‌ها، کارشناسان و مسئولان اداره‌ی حفاظت محیط زیست نسبت به تأثیرات سوء محیط‌زیستی انتقال و تخلیه‌ی مواد استخراج‌شده ابراز نگرانی کرده‌اند. آنان به مالکان شرکت افغان دورانی توصیه کرده‌اند تا «زباله‌های تولیدی و مواد زاید استخراجی را در مکان مناسب انتقال بدهند و به شرایط ایمنی کارگران [هم] توجه کنند». همچنین از این شرکت خواسته شده تا در بخش حفاظت از محیط‌زیست با باشندگان روستاهای اطراف معدن هم مشوره کند.

گنده‌کوتل در سرحد میان دو ولسوالی یکه‌ولنگ نمبر 1 و پنجاب قرار دارد. پایین‌دست آن به دره‌های پرجمعیت در این ولسوالی‌ها، از جمله «بازار یکه‌ولنگ»، منتهی می‌شود. منابع آبی روستاها در این دره‌ها، «گنده‌کوتل» و سایر کوه‌های اطراف آن است. آب‌های برف و باران موسمی از آن‌جاها به چمن و رودخانه‌ی یکه‌ولنگ به سمت شمال و به رودخانه‌ی پنجاب به سمت جنوب می‌رسد.

کندن‌کاری و استخراج سرب و جست در فضای باز، گردوخاک این فلزات سمی را در مسیر وزش باد قرار می‌دهد. باد آن‌ها را در مقادیر زیاد در محیط منتشر می‌کند. ضمناً آب‌های برف و باران نیز این ذرات سمی را با خود به مناطق پایین‌دست انتقال می‌دهد. از این طریق، ذرات سرب و جست در بستر آب‌روها و رودخانه‌ها رسوب کرده و با نفوذ در آب‌های زیرزمینی، آب را آلوده می‌کنند.

سرب یک فلز به‌شدت سمی است. هرگونه قرار گرفتن در معرض آن، برای سلامتی خطرناک محسوب می‌شود. سازمان صحی جهان، سرب را یکی از ده ماده‌ی شیمیایی خطرناک برای سلامت عمومی قرار داده است. این فلز سمی می‌تواند عملکرد تمامی اعضای بدن را مختل کند.

افغانستان و یمن بالاترین میزان مرگ‌ومیر زودرس و ناتوانی (DALYs) ناشی از مسمومیت سربی را دارند. براساس آخرین آمار انستیتوت سنجش و ارزیابی سلامت، تنها در جریان سال 2021، 1.5 میلیون نفر در سراسر جهان بر اثر مسمومیت با این فلز جان باخته‌اند.