بستن دانشگاه خاتم النبیین؛ طالبان به دنبال چیست؟

ضیاءالله هاشمی، سخن‌گوی وزارت تحصیلات عالی طالبان، روز (چهارشنبه، 25 سنبله) در پیامی، دلیل لغو جواز این دانشگاه را «عدم رعایت پالیسی‌های این وزارت، توهین به ارزش‌های اسلامی و استفاده‌ی نادرست از حیثیت و جایگاه دانشگاه» خوانده است.

او گفته است که شورای رهبری وزارت تحصیلات عالی طالبان تصمیم به لغو جواز دانشگاه خاتم‌النبیین گرفته است. هم‌زمان گزارش شده است که دروازه‌های این دانشگاه در کابل و نمایندگی آن در غزنی مسدود شده است.

این سخن‌گوی طالبان گفته است که دانشجویان برحال دانشگاه خاتم‌النبیین به سایر دانشگاه‌های خصوصی معرفی خواهند شد.

اما انگیزه واقعی طالبان چیست؟

دانشگاه خاتم‌النبیین یکی از دانشگاه‌های خصوصی معتبر در افغانستان بود. این مرکز علمی در آخرین ارزیابی علمی دانشگاه‌ها در سال 1403، بالاترین نمره اعتبار و کیفیت علمی را به دست آورده بود.

گفته می‌شود حدود 3200 دانشجو در دوره‌های لیسانس و ماستری در 9 دانشکده، از جمله طب، مهندسی و علوم اجتماعی، در کابل و حدود 700 دانشجو نیز در شعبه غزنی این دانشگاه در حال تحصیل بودند.

مؤسس این دانشگاه و حوزه علمیه خاتم‌النبیین، آیت‌الله شیخ آصف محسنی بود. در حال حاضر، جواد محسنی، رییس تلویزیون تمدن، و عبدالقیوم سجادی، عضو پیشین مجلس نمایندگان، از مالکان این دانشگاه هستند.

طالبان ادعا دارند که مدرسه خاتم‌النبیین و ساختمان تلویزیون تمدن بر زمین غصبی ساخته شده است. وزارت عدلیه این گروه هفته گذشته این مدرسه را تصرف کرد.

اما منابع می‌گویند که زمین دانشگاه خاتم‌النبیین جنجالی نبوده است. طالبان نمایندگی این دانشگاه در غزنی را نیز مسدود کرده‌اند.

پیش‌تر منابع به رسانه‌ها گفته بودند که وزارت تحصیلات عالی طالبان برای دانشگاه خاتم‌النبیین رییس و معاونان جدید تعیین کرده و این دانشگاه را تحت کنترل خود درآورده است.

به گفته این منبع، طالبان در نامه‌ای به دفتر رهبر این گروه در قندهار گفته است که دانشگاه خاتم‌النبیین یک نهاد شیعه و بدون کارمند اهل سنت است.

این منبع افزود که گفته می‌شود دلیل اصلی بسته‌شدن دانشگاه خاتم، فشارهای وزیر عدلیه طالبان بوده است.
اما بی‌بی‌سی به نقل از یک منبع مطلع نوشته است: «در حکمی که رهبر امارت [اسلامی] داده بود، مالکیت دانشگاه برای سهامداران حفظ شده بود اما رهبری دانشگاه یعنی رئیس و چهار معاون را وزارت تحصیلات عالی، معرفی می کرد. هیأت رهبری دانشگاه که همه از اعضای امارت [اسلامی] بودند، معرفی شدند اما حرف سهامداران» شنیده نشده است.»

به گفته منبع، سهامداران می‌گویند رهبری جدید دانشگاه «مدیریت مالی دانشگاه توسط سهامداران و نیز گرفتن نظر و تأیید سهامداران در تقرر و انفکاک اساتید و کارمندان را نپذیرفتند.»

نگاه تنگ‌نظرانه قومی و مذهبی

سید عبدالقیوم سجادی، صاحب‌امتیاز دانشگاه خاتم‌النبیین، می‌گوید وزارت تحصیلات عالی طالبان این دانشگاه را «به جرم ناکرده» مسدود و جواز آن را لغو کرده است.

سجادی در بیانیه‌ای گفته است که دانشگاه خاتم‌النبیین یکی از مراکز علمی «معیاری و با اعتبار» در افغانستان بوده و مسدودشدن آن «جفای بزرگ در حق تعلیم فرزندان وطن» است.

او گفته است پس از آن‌که وزیر عدلیه طالبان دانشگاه خاتم‌النبیین را به فعالیت سیاسی و مذهبی متهم کرد، وزارت تحصیلات عالی با استناد به حکم رهبری طالبان، هیأت رهبری جدیدی را معرفی و هیأت رهبری پیشین را برکنار کرد.

به گفته سجادی، یک روز پیش از معرفی هیأت رهبری جدید، دانشگاه خاتم‌النبیین در ارزیابی‌ها و بازرسی‌های علمی و اداری ریاست نظارت و ارزیابی وزارت تحصیلات عالی، مستحق دریافت «تحسین‌نامه» شناخته شده بود.

او همچنین مدعی شده است که بر اساس بند دوم حکم رهبری طالبان، وزارت تحصیلات عالی مکلف به حفظ مالکیت سهامداران دانشگاه بوده است؛ اما معرفی هیأت رهبری جدید و واگذاری صلاحیت‌های گسترده مالی و اداری به آنان، بدون تفاهم با سهامداران، حق مالکیت آنان را نقض کرده است.

سجادی گفته است وزارت تحصیلات عالی برای امضای یک تفاهم‌نامه با مؤسسان دانشگاه پیشنهاد داده بود که بر اساس آن، هیأت رهبری منصوب‌شده از سوی این وزارت صلاحیت‌های گسترده مالی و اداری داشته باشد و سهامداران عملاً از بخشی از صلاحیت‌های مالکانه خود محروم شوند.

به گفته او، مؤسسان دانشگاه این تفاهم‌نامه را نپذیرفتند و پس از آن، وزارت تحصیلات عالی روز چهارشنبه، 25 سنبله 1405، برای مسدودکردن دانشگاه و لغو جواز آن اقدام کرد.

سجادی تصمیم وزارت تحصیلات عالی را «شتاب‌زده و غیر اصولی» خوانده و هشدار داده است که چنین تصمیم‌هایی می‌تواند بر وضعیت آموزش عالی و آینده دانشگاه‌ها و دانشجویان افغانستان تأثیر بگذارد.

او همچنین گفته است دانشگاه خاتم‌النبیین در نزدیک به 20 سال فعالیت علمی، در میان مراکز تحصیلات عالی افغانستان جایگاه برجسته‌ای داشته و مدعی شده است که این دانشگاه قربانی «نگاه تنگ‌نظرانه قومی و مذهبی» شده است.

کنترل طالبان بر مراکز علمی و فرهنگی متعلق به شیعیان

یک منبع مطلع می‌گوید که ممکن است وزارت تحصیلات عالی طالبان دانشگاه خصوصی کاتب را نیز به تصرف خود درآورد.

دانشگاه کاتب نیز یکی از مراکز علمی معتبر و متعلق به جامعه شیعیان افغانستان است.

وزارت تحصیلات عالی طالبان پیش‌تر جواز دانشگاه ابن‌سینا را نیز تعلیق کرده بود.

منبع، دلیل این اقدامات طالبان را ناشی از تعصب مذهبی و قومی می‌داند و می‌گوید این گروه به دنبال کنترل مراکز علمی و آموزشی خصوصی است.

طالبان محدودیت‌های گسترده‌ای بر محتوا و منابع درسی در دانشگاه‌های دولتی وضع کرده‌اند. این گروه استفاده از کتاب نویسندگان و مترجمان ایرانی به عنوان منبع درسی در دانشگاه‌ها را ممنوع کرده است.

وزارت تحصیلات عالی طالبان دو سال پیش از دانشگاه‌های خصوصی خواست که کتابخانه‌های خود را از کتاب‌های «خلاف فقه حنفی» و کتاب‌های سیاسی «تصفیه» کنند.

در مکتوب این وزارت به دانشگاه‌های خصوصی آمده است: «هدایت داده می‌شود که کتابخانه‌های تمام نهادهای تحصیلی خصوصی در افغانستان را تصفیه کنید، تمام کتاب‌هایی که مخالف فقه حنفی، سیاسی، و کتاب‌هایی که مشکلات عقیدتی ایجاد می‌کنند، را از کتابخانه‌ها جمع کرده و به جای آن‌ها کتاب‌های سیرت نبوی جایگزین کنید. البته فهرست کتاب‌هایی که جایگزین می‌کنید را در ابتدا با ما در میان بگذارید.»

در آن زمان، ندامحمد ندیم، وزیر تحصیلات عالی طالبان، در یک سخنرانی مدعی شد که «در افغانستان مذاهب وجود ندارند، همه افغان‌ها پیرو مذهب امام ابوحنیفه هستند».

این گروه پیش‌تر نیز تدریس فقه جعفری در دانشگاه بامیان را متوقف کرده و دستور داده بود که به جای آن فقه حنفی تدریس شود.

در مصوبه وزارت تحصیلات عالی طالبان آمده است که دانشگاه بامیان، دانشگاه مشترک محصلین اهل تسنن و اهل تشیع است که از طرف اداره ملی امتحانات، بدون در نظر گرفتن مذهب، دانشجو جذب می‌کند.

این وزارت درخواست شورای علمای شیعه افغانستان برای شامل‌ساختن فقه جعفری در نصاب آموزشی را رد کرده است.

طالبان در اقدام دیگری، در برخی دانشگاه‌ها از دانشجویان برای پیروی از فقه حنفی تعهد می‌گیرند.

بر اساس این تعهدنامه، دانشجویان ملزم می‌شوند عقاید دینی و مذهبی فعلی خود را کنار بگذارند و از «مذهب حنفی» پیروی کنند. همچنین دانشجویان مجبور هستند در سایر ابعاد زندگی خود نیز به قواعدی که طالبان آن را «اصول شرعی» و «رهنمودهای اسلامی» می‌خوانند، پابند باشند.

حذف استادان شیعه

وزارت تحصیلات عالی طالبان در سال‌های اخیر صدها استاد مجرب، از جمله استادان شیعه، را به دلایل سیاسی، عقیدتی، مذهبی و حتی ظاهری اخراج کرده است.

به‌تازگی گزارش شد که وزارت تحصیلات عالی طالبان دو تن از آخرین استادان شیعه‌مذهب دانشکده فقه دانشگاه بامیان را از سمت‌هایشان برکنار کرده است.

گفته می‌شود که طالبان در استخدام استادان دانشگاه نیز با تبعیض برخورد می‌کنند. این گروه عمدتاً اعضا و افراد نزدیک به خود را به عنوان استاد و کادر علمی دانشگاه تعیین کرده است. وزارت تحصیلات عالی طالبان دستور داده است که استادان دانشگاه‌ها و مؤسسات تحصیلی خصوصی نیز از طریق دانشگاه‌های دولتی استخدام شوند.

وضعیتی که در نهادهای تحصیلی افغانستان جریان دارد، از دید منتقدان طالبان، نوعی مدرسه‌سازی مراکز علمی کشور است؛ روند ایدئولوژی‌سازی که به گفته آنان، آینده جوانان و افغانستان را تهدید می‌کند.