الگو گیری از حضرت فاطمه سلام الله علیها

بررسى ابعاد زندگى بانوى بزرگ اسلام، حضرت صدیقه کبرى فاطمه زهرا ـ علیها السلام ـ موضوعى نیست که در یک پاسخ بگنجد و یا از عهده یک نفر برآید. حقیقت و ارزش وجودى آن بزرگوار را کسى جز خداى متعالى و اولیاء خاص او - صلوات اللّه علیهم – نمى‌داند؛ اما با این همه مگر نه این است که خاندان نبوت، هادیان مردمان‌اند و زندگى و کلام‌شان حجت و الگوى انسان‌ها است؛ پس شناخت و بهره گرفتن از هدایت آنان در حدّ امکان، وظیفه‌اى است که سخت به فهم آن نیازمندیم. آنچه در درس آموزی از سیرت فاطمه زهرا و دیگر امامان برای امروز ما ضروروی و راهگشا است، قالب‌های جزئی رفتاری و بازسازی شرایط 14 قرن پیش نیست؛ بلکه آموختن اصول ارزش‌های معنوی و اخلاقی و الگوهای کلان رفتاری در مواجهه با مسائل زندگی است. بازسازی شرایط آن دوران و تلاش برای اجرای ریز ریز رفتارهای آن بزرگواران، نه شدنی است و نه اگر شدنی باشد، سودمند است. پیروان آن انسان‌های وارسته و از خود رسته، باید درباره جهان بینی، نظام ارزشی و الگوهای رفتاری آنان به دقت و درایت بیاندیشند و برای مسائل امروزشان درس بگیرند و راه بپیمایند. در ادامه به برخی از ابعاد و اصول زندگی حضرت زهرا اشارات می‌رود که یقینا برای همه انسان‌ها، خصوصا زنان، درس‌ها و نکته‌ها در خود دارد.

الف: رفتار با همسر: فاطمه را می نگریم از لحظه آمدن به خانه ساده و گلین اما پر از هیجان و احساس و صمیمیت على ـ علیه السلام ـ تا آخرین روز زیستن در آن، بر سر پیمان خود با همسر بود. این لحظات از فرازهاى برجسته زندگى فاطمه ـ علیها السلام ـ است. پاسخ صریح و زیباى على ـ علیه السلام ـ به پیامبر اکرم در فرداى روز عروسى، مؤیدى بر شخصیت فرهیخته زهرا است؛ على در پاسخ کوتاه و عمیق خود همه حرف‌ها را زد: «نعم العون علی طاعه الله»: فاطمه را بهترین یار و مددکار بر طاعت خداوند یافتم! آنگاه که پیامبر(ص) از او پرسید: «فاطمه را چگونه زنی یافتی؟»[1] و هنگامى که پیامبر همین را از فاطمه ـ علیها السلام ـ پرسید، پاسخ شنید که: «خَیْرُ بَعْل»: بهترین شوهر است! که حکایت از کمال رضایت و خشنودى زهرا از علی دارد.

تعاون بر تقوا و نیکى رکن اصلی زندگى مشترک على و فاطمه ـ علیها السلام ـ بود و شاید یکى از بهترین و شکوهمندترین نشانه‌هاى آن این است که زهرا در طول زندگى پر فراز و نشیب خود با على هیچگاه از وى تقاضایى ننمود که اجابت آن براى على مشکل و موجب اذیّت وى باشد. لباس، زینت، اثاث خانه، مسکن وسیع و امثال آن خواسته‌هایى است که معمولاً هرزنى به خود اجازه مى‌دهد که از همسر خویش درخواست نماید؛ امّا زهرا ـ علیها السلام ـ هرگز همسرش را براى تهیه این نوع خواسته‌ها به زحمت نینداخت!

ب: رفتار با فرزند: با کمى دقت در برخوردهای عاطفى و منطقى حضرت زهرا در مى‌یابیم که آن بانوى بزرگوار، در ساختن روح و شخصیت فرزندان گرامى‌اش از روش‌های ظریف و دقیقی استفاده کرده است، که بسیارى از آن‌ها در حال حاضر، میان روان‌شناسان به نتایج مثبت آن باور دارند. توفیق بى‌نظیر فاطمه در تربیت کودکانش از معرفت عمیق و صحیح او به معارف اسلام در مورد انسان برمی‌خیزد. هرمکتبى به اندازه شناخت درستى که از انسان دارد، در نظام تربیتى خود، به توفیقاتى دست مى‌یابد و چون دین اسلام کامل‌ترین و واقع‌بینانه ترین شناخت را از انسان معرفی کرده است، بیش‌ترین توفیق را در نقشه تربیتی انسان‌ها به دست داده است. روش تربیتى و اخلاقى حضرت فاطمه ـ علیها السلام ـ بهترین شیوه، و تجربه براى ساختن نسلى پاک و سعادتمند است. از این رو جا ان است که پیروان و ارادتمندان ان بانو با به کار بستن شیوه‌ها و ظرایف تربیتى آن حضرت در رشد و تربیت نسلى پاک، و پیشرو همت کرده، سعادت دنیا و آخرت فرزندان خود را بسازند.

روح انسان به محبت و عطوفت نیازمند است و با محبت و عطوفت رشد کرده و بالنده می‌شود. کودکان محروم از محبت و توجه مثبت، به کمبودها و مشکلات روانى فراوانی، گرفتار می‌شوند.

فاطمه ـ علیها السلام ـ که خود از سرچشمه محبت و عطوفت پدر سیراب گشته، قلبش کانون محبت به همسر و فرزندان بود و مادری و همسری را به زیباترین صورت متبلور ساخت.

از جمله مواردى که در شیوه تربیت حضرت زهرا جایگاه ویژه داشت، تحرک و بازى با کودکان بود. این فعالیت و تکاپو مقدارى براى سلامتى و رشد مناسب کودک، ضرورى است که حتى براى تشویق آن‌ها به تحرک و بازى، بزرگ‌ترها نیز باید به بازى و جست و خیز تن دهند. نقل است که حضرت زهرا ـ علیها السلام ـ با فرزندش امام حسن مجتبى ـ علیه السلام ـ بازى مى‌کرد و او را بالا و پایین مى‌انداخت و برایش ترانه می‌کرد: «پسرم حسن! مانند پدرت باش، ریسمان ستم را از حق برکن، خداى صاحب نعمتها را پرستش کن، و هیچگاه با ستمکاران و تجاوزکاران دوستى مکن!»

 همچنین نقل است که وقتى فرزندش حسین ـ علیه السلام ـ را به بازى مى‌گرفت، اینگونه مى‌سرود: «تو به پدرم (پیامبر) شبیهى و به پدرت على شباهت ندارى!» و اینگونه با علی هم سر به سر شوخی می‌کرد و بر لبان علی تبسّم می‌نشاند![2]

ج: رفتار با مردم: نقش آفرینى‌هاى درخشان فاطمه در بالابردن فرهنگ سیاسی جامعه، رشد فکر و اندیشه مردم و رفع مشکلات و شبهات آنان از فرازهای برجسته  شکوهمند زندگی او است. در مسائل ساده گرفته (یاری فقیران)، تا پیچیده‌ترین مشکلات (حضور در پشت جبهه) فاطمه را در صحنه می‌بینیم و این میسّر نبود، مگر با احاطه علمى، قوت فکرى و همت بلند او. بانوى بزرگ اسلام، زجر تبلیغ و رنج تعلیم و تربیت را تحمل می‌کرد و چون مشعلى فروزان در راه هدایت جامعه، نورافشانى نموده و به دل و جان مردم گرمى می‌بخشید و پاسدارى از ارزش‌ها و مفاخر اصیل اسلامی، مبارزه پیگیر با بدعت‌ها، جهل‌ها، کجروى‌ها و رکود جامعه خط مشى اصلی مجاهدت او بود. فاطمه ـ علیها السلام ـ از کودکى با مردم همدم و همدرد بود و با آنان صمیمانه و عالمانه رفتار می‌کرد.

نقل است که زنى به خدمت حضرت زهرا ـ علیها السلام ـ رسید و عرض کرد: مادر پیر و ناتوانى دارم که در نماز بسیار اشتباه مى‌کند، مرا فرستاده تا از شما بپرسم که چگونه نماز بخواند؟ فاطمه فرمود: هرچه مى‌خواهى بپرس! زن سؤالات خود را مطرح کرد، تا به ده سؤال رسید و فاطمه ـ علیها السلام ـ با روى گشاده پاسخ می‌داد. زن از زیادى پرسش خود، شرمنده شد و گفت: شما را بیش از این زحمت نمى‌دهم. فاطمه ـ علیها السلام ـ با خنده گفت باز هم بپرس. آنگاه براى تقویت روحیه او چنین فرمود: اگر به کسى کارى واگذار کنند، براى مثال از او بخواهند که بار سنگینى را به ارتفاع بلندى حمل کند و در برابر آن صد هزار دینار جایزه دهند، آیا او احساس خستگى مى‌کند؟ زن پاسخ داد: نه! فاطمه فرمود: من در مقابل هرپرسشى که پاسخ مى‌گویم از خدا پاداشى به مراتب بیش از آن دریافت مى‌کنم و هرگز از پاسخ گفتن خسته نمى‌شوم! از رسول خدا ـ صلى الله علیه و آله و سلم ـ شنیدم که روز قیامت دانشمندان اسلام در برابر خدا حاضر مى‌شوند و به اندازه علم و تلاش و کوششى که در راه آموزش و هدایت مردم داشته‌اند، از خداوند پاداش مى‌گیرند.

آیا فاطمه زهرا س مى تواند الگوى رفتارى زنان امروز باشد؟
1. هنگامى که قرآن کریم به موحدان و حق‌جویان سفارش مى‌کند که پیامبر گرامى اسلام را الگوى رفتارى خود قرار دهید: «و لکم فى رسول الله اسوة حسنة لمن کان یرجوا الله و الیوم الآخر و ذکر الله کثیراً»[3] چه جاى تردید است که نه تنها زنان بلکه مردان هم از پاره تن رسول خدا[4] الگو گرفته و اصول کلى رفتارى خود را از این بانوى بزرگ اسلام فرا بگیرند. همانطور که نمى‌توان الگو بودن پیامبر اسلام و سفارش قرآن در این زمینه را مختص به زمان و مکان خاصی دانست، الگو بودن سرور زنان جهان (سیدة نساء العالمین) را نیز نمى‌توان به زمان‌هاى گذشته محدود دانست.

2. آنچه مسأله ایجاد مى‌کند این است که خاندان عصمت و طهارت در زمانی زندگى مى‌کردند که شرایط آن با وضع کنونى جهان متفاوت است، پس چطور روش زندگى آنان بر زندگانى ما در عصر حاضر منطبق شود؟

در این باره گفتنی است که اصول اخلاق و ارزش‌هاى انسانى و بسیاری از الگوهای رفتاری (نه قالب‌های زمانمند و مکانمند) در تمام زمان‌ها و مکان‌ها یکسان است. فطرت و سرشت آدمى در همه دوران‌هاى تاریخ، اصول ثابتی داشته و پذیرش انسان‌ها را نسبت به آن نهادینه کرده است.

پایبندى حضرت زهرا علیها السلام به آن اصول و کیفیت برخوردشان با موانع عمل به براى همه انسان‌ها الگو است. عمر کوتاه ولی سرشار از درس‌های حضرت زهرا - علیها السلام - چگونه زیستن را به بشریت مى‌آموزد. اگر با دقت به زندگى پربار و بابرکت آن حضرت توجه شود و سپس در صدد برآییم که نمونه‌هایى از آن را در زندگی خود پیاده کنیم، بسیارى از مشکلات خانواده‌ها حل خواهد شد.

آیا در تمام زمان‌ها و مکان‌ها نمى‌توان از این سخن على – علیه السلام - در مورد همسر مهربانش حضرت زهرا - علیها السلام - بهره گرفت و آن را چراغ پرفروزى براى زندگى مان قرار دهیم، آنجا که مى‌فرماید: «هیچ گاه فاطمه از من نرنجید و او نیز هرگز مرا نرنجانید؛ او را به هیچ کارى مجبور نکردم و او نیز مرا آزرده نساخت؛ در هیچ امرى قدمى بر خلاف میل باطنى من بر نداشت و هرگاه به رخسارش نظاره مى‌کردم تمام غصه‌هایم برطرف شده و دردهایم را فراموش مى‌کردم»[5] و بدین جهت است که فراق از دست دادن حضرت زهرا - علیها السلام - شیر مرد و حماسه‎ساز جنگ‌هاى صدر اسلام را به لرزه در آورد.

روزى فاطمه به علی - علیهما السلام - فرمود: «هنگام فراق، نزدیک شده است. سخنانى دارم که مى‌خواهم با تو بگویم. على-  علیه السلام - فرمود: آنچه دلت مى‌خواهد بگو! على بر بالین فاطمه - علیهما السلام - نشست و فرمود تا کسى داخل اتاق نباشد. دخت پیامبر اینگونه سخن آغاز کرد: «اى پسر عم! از آغاز زندگى‌ تاکنون در هیچ امرى مخالفت را نکردم، و هرگز از من دروغ و خیانت، سر نزد! على در حالى که او را تصدیق مى‌کرد، فرمود: «تو با تقواتر و متواضع‌تر از آن هستى، بر چنین امرى سرزنشت کنم! آه! چقدر جدایى و دورى از تو بر من دشوار خواهد بود. مصیبت پیامبر برایم زنده شد. از دست دادن تو براى من بسیار سخت و ناگوار است! از این ماتم به خدا پناه مى‌برم و به او دل مى‌سپارم. مصیبت فراق تو آن قدر تلخ و سنگین است که تحمل آن براى على مشکل و طاقت فرسا است. مصیبتى که هیچ چیز نمى‌تواند آن را جبران کند. این دردى است که درمانی براى آن نمى‌بینم!
آنگاه سر فاطمه را به سینه خود نهاد و با هم گریستند.[6]
در همه الگوهای رفتارى فاطمه، چه الگوهای شخصى، خانوادگى، اجتماعى، سیاسى، اقتصادى و ... مى‌توان از شخصیت حضرت زهرا - علیها السلام - الگو گرفت. به این دو نمونه توجه کنید:
1. رازدارى
نشانه ادب و احترام زن به همسر، نه تنها از طرح و بزرگ جلوه‌دادن کمبودهاى خانه، خوددارى کند؛ بلکه در حد امکان، کاستی‌ها را نادیده گرفته، آن‌ها را کوچک شمارد؛ هنگامى که اظهار ناراحتى، نتیجه‌اى جز رنجش شوهر ندارد!

روزى فاطمه - علیها السلام - به حضور پدر رسید. آثار ضعف و گرسنگى بر چهره او نمایان بود. چشمان رسول خدا – صلی الله علیه و آله – به صورت خسته و پژمرده فاطمه افتاد؛ دست‌هایش را به سوى آسمان بلند کرده و فرمود: «خدایا! گرسنگى فرزندم را به سیرى تبدیل کن و وضع او را سامان ده!»[7]

پیامبر اکرم بدون آنکه سخنی از دخترش زهرا بشنود، از ضعف و گرسنگى او با خبر می شود؛ اما زهرا هیچ شکوه و گلایه‌ای از علی بر زبان نمی آورد!

2. توجه به نیازهاى فرزندان
مکرر درتاریخ گزارش شده است که فاطمه شکم فرزندان را به قیمت گرسنگى خود، سیر مى‌کرد. عطوفت و مهر مادرى در حضرت زهرا بقدرى بود که در لحظات پایانى عمر، سخت نگران حال فرزندانش بود. شاید بیش‌ترین نگرانى آن حضرت براى محرومیت آن‌ها از مادر بود؛ زیرا مى دانست که پس از شهادت، هیچکس نمى‌تواند مهر و محبت مادرى را درباره به آن‌ها روادارد. فاطمه براى آنکه فرزندانش از نعمت بزرگ محبت مادرانه محروم نمانند، امام على پیشنهاد کرد پس از او کسى را به همسرى انتخاب کند که بتواند از عهده این مهم برآید![8]
    فاطمه _ علیها السلام - به بازى با بچه‌ها توجه داشت واهمیت فوق العاده می داد و همین امر، موجب شادابى و نشاط روز‌افزون آن‌ها مى‌شد. او می دانست که در هنگام بازى، نوع الفاظ و حرکات مادر سرمشق کودک خواهد شد. پس باید از کلمات و جملات مناسبى استفاده کرد. علاوه بر این باید در قالب بازى و شوخى شخصیت کودک را تقویت و به داشتن مفاخر و ارزش‌هاى اکتسابى تحریک و تهییج کرد.

نقل شده که روزی حضرت زهرا با فرزندش امام حسن مجتبى - علیهما السلام - بازى مى‌کرد. مادر فرزندش را  بالا مى‌انداخت و مى‌فرمود:
اشبه أباک یا حسن     ***           و اخلع عن الحق الوسن
و اعبد إلها ذامنن         ***                و لا توال ذالإحن
«پسرم حسن! مانند پدرت باش، ریسمان ظلم را از حق بر کن، خدایى را که صاحب نعمت‌هاى بی‌شمار است عبادت کن و هیچگاه با صاحبان ظلم و تعدى، دوستى منما!».
وقتى فرزندش حسین را بازى مى‌داد، اینگونه بر لب ترانه می‌کرد:
أنت شبیه بأبى                     *** لست شبیهاً بعلى[9]
«تو به پدرم شبیهى و به پدرت على شباهت ندارى!»

از این گزارش‌های تاریخى استفاده مى‌شود که حضرت زهرا و حضرت على - علیهما السلام – با وجود تمام مشکلات و گرفتاری‌ها، در برخورد با کودکان، خود را خوشحال و خندان نشان مى‌دادند. بدون تردید، فرزندانى که محصول تربیت چنین خانواده‌ای هستند از روانى سالم و از روحیه‌ قوى و نفسى مطمئن برخوردار خواهند بود.

تاریخ نمونه‌هاى بسیارى از رفتارهاى شایسته و آموزنده حضرت زهرا را روایت کرده که جلوه‌های رفتاری آن می‌تواند برای همه آموزنده باشد: عبادت در کودکى و جوانی، رابطه صمیمانه با مادر، هم راز و هم سنگر با پدر، عفاف و حجاب، تشکیل وآغاز زندگی با جهیزیه کم و مناسب، ایثار، ساده زیستى، تقسیم کارهاى خانه میان خود و خدمتکار خانه (فضه)، اهتمام به همسایگان، ارج نهادن به شخصیت کودکان، برگزارى مسابقه و رقابت‌هاى سازنده میان فرزندان، توجه به حضور و غیاب فرزندان، رعایت عدالت در مورد فرزندان.تربیت نیکو فرزندان ؛ مهمتر از همه عفاف و حیا ودوری از نامحرم وداشتن زندگی عفیفانه .

سخن آخر
براى رسیدن به جامعه متعالى که در آن شخصیت زن، به جایگاه حقیقى خود برسد وجایگاه واقعی خود زرا ، الگوپذیرى از اسوه زنان حضرت زهرا ـ علیها السلام ـ ضرورى است؛ زنان با نگاه افق‌ها، اصول و ابعاد زندگى درس‌آموز او نقشه تعالی و تکامل انسانی و حقیقی خود را در آیینه وجود او به نظاره خواهند نشست!
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
[1]. مجلسى، محمد باقر، بحارالانوار، من منشورات الحکمة الاسلامیه، ج43، ص117.
[2]. انصارى، عذرا، جلوه هاى رفتارى حضرت زهرا، قم، دفتر تبلیغات اسلامى، ص39.
[3] . احزاب: 21.
[4] . قال رسول الله : فاطمه بضعه منی ...
[5] . محمدباقر مجلسی، بحار الانوار بیروت، الوفاء، چاپ دوم، 1403 ق) ج43، ص134.
[6] . همان، ص191.
[7] . همان، ص62.
[8] . همان، ص178.
[9] . همان، ص286 و 287.