قلعۀ تاریخى «چهل برج» به بازسازى نیاز دارد

منطقۀ تاریخى "چهل برج" درولسوالى یکاولنگ ولایت بامیان، که بیانگر معمارى قدیمه و ساحۀ سیاحتى شمرده میشود، در معرض آسیب قرار داشته و به بازسازى و نگهدارى نیاز دارد. ولسوالی یکاولنگ درغرب مرکز بامیان و در منطقۀ دور از انظار در کنار رودخانۀ بند امیر(ولین پارک ملی افغانستان) قرار دارد. درآنجا قلعه اى به نام چهل برج که در گذشته به حیث یک قلعۀ نظامى استفاده میشد، واقع است. با داخل شدن به قریۀ معروف به چهل بُرج، میتوان اندازه و پیچیدگی معماری قلعه را درک نمود. این قلعه که در اطراف آن چهل برج حفاظتی دیده میشود، نظر به معلومات باستان شناسان، از دوره غورى ها و یا احتمالاً از دورۀ بودیزم "کوشانیها" بجا مانده است. بودایى ها در ( قرون2-5 میلادى) و غزنوى ها در قرون10-11 میلادى، در افغانستان امروزى حکمروایى میکردند. قلعۀ نظامی در بالای یک تپه قرار گرفته و در اطراف تپه، برج ها با طرح های تزئینی و سوراخ های مثلثی شکل در سه حلقه به ارتفاع 20 متر احاطه گردیده و هنوزهم که مخروبۀ آن به چشم میخورد، یکی از ساحات دیدنی به حساب می آید. تهداب این قلعۀ نظامی و برج های حفاظتی، سنگ کاری و قسمت بالاى آن از خشت خام ساخته شده است. در بقایاى بعضی ازبرج ها که سه سال قبل توسط دفتر ایکوتوریزم تثبیت گردیده، نقش های صورت انسان و مار دیده مشود. ایکوتوریزم، سه سال قبل با کمک مالی دولت نیوزیلاند در بامیان ایجاد شده و در جهت جذب توریزم، از جهت های مختلف کار میکند. از این نقاشی ها مسوولان اطلاعات و فرهنگ بامیان و باستان شناسان، چنین برداشت دارند که قلعه به دورۀ قبل از اسلام برمیگردد. نظر به مطالعات انجام شده و متون تاریخی که در مورد این قلعۀ نظامی وجود دارد؛ دراطراف قلعه، حدود سه صد برج محافظتی اعمار شده که به مرور زمان، اکثریت این برج ها نظر به عوامل طبیعی از بین رفته است. فعلاً بقایاى 34 برج با ارتفاعات مختلف در حال سقوط و اضمحلال و نیز بعضاً با همان نقش و نگارهای اولیۀ خود به مشاهده میرسد. عبدالحمید "جلیا" مدیر آبدات تاریخی ریاست اطلاعات و فرهنگ بامیان میگوید که سال گذشته، هیئتى از وزارت اطلاعات و فرهنگ آمده و منطقه را سروی کرد و برج هایی را که در معرض آسیب قرار داشت، عکس برداری نمود تا در مورد ترمیم و یا حفاظت آن اقدام کند. وی گفت: یک استدیوم نیز در کنار قلعۀ نظامی وجود دارد که مساحت آن به شش جریب میرسد و احتمال میرود که در آن زمان منحیث محل برگزارى محافل رسمى، رقابت هاى ورزشى رزمى و یا تمرینات نظامى استفاده میشده است. در اطراف ستدیوم، دیوارهاى ضخیم و به ارتفاع حدود نیم الى یک متر نیز جلب توجه میکند، که به مرور زمان رو به خرابى گذاشته و به گفتۀ مدیر آبدات تاریخى بامیان، آنهم در معرض نابودی قرار دارد. جلیا علاوه کرد: ارتفاع تپه اى که چهل برج در آن واقع است، از سطح منطقه و دریای همجوار، به 120 متر می رسد و چاهى که در بین قلعه وجود دارد، شاید از آن به عنوان انبار و ذخیره خانه استفاده میشده است. این چاه ، شبیه زیر زمینى است که به شکل زینه از سطح زمین پایین رفته؛ اما به علتى که خاک، زینه ها را پُر کرده، طول این زیرزمینى مشخص نیست. مدیر آبدات تاریخی ریاست اطلاعات و فرهنگ بامیان، با ابراز نگرانی از آینده این محل تاریخ گفت: "اگر دولت به این ساحۀ تاریخى رسیدگى نکند و روند طبیعی تخریب دوام پیدا نماید، امکان دارد که اکثربرج ها و آبده های اطراف آن از بین بروند." وی گفت: در صورتى که این آبدۀ تاریخى به گونۀ درست حفاظت شود، ابتدا به گارد محافظتی محلی نیاز است؛ چون ساحه درحدود 75 کیلومتری غرب مرکز ولسوالی یکاولنگ قرار دارد و درآنجا مردم از اهمیت این آبدۀ تاریخی چیزی نمیدانند و باید از آن حفاظت صورت بگیرد. نظر به گفتۀ جلیا، حفاری های زیادی در این تپه در جریان جنگهای گذشته نیز صورت گرفته و حتی نقش های دیواری آن توسط قاچاقبران، اره و قاچاق شده است. ازاینکه بامیان، ولایت تاریخى و باستانى است، بازسازى و حفاظت قلعۀ چهل برج میتواند عاید خوب به مردم و دولت نیز داشته باشد. حیدرعلی احمدی باشندۀ ولسوالى یکاولنگ و عضو شورای ولایتی بامیان گفت در صورتى که دولت به منطقۀ چهل برج توجه کند، درآمد زیادی برای مردم بامیان از ناحیه توریستی (سیاحتى) خواهد داشت. وی افزود: "در مسیر این آبدۀ تاریخى، سرکها خامه است و حتی در چهل برج هیچگونه امکانات مانند هوتل، مهمانخانه و دیگر خدمات توریستی وجود ندارد." به گفتۀ احمدى، سالانه در بهار و تابستان هر هفته دو الى سه بار اتباع خارجى به شکل گروهى و انفرادى از این قلعه دیدن میکنند و درصورتى که بازسازى شود و تسهیلات دیگرفراهم گردد، نه تنها مردم منطقه، بلکه دولت نیز عاید خوبى خواهد داشت. این عضو شوراى ولایتى علاوه کرد که دولت، باید این برج ها را براى مردم و جهان معرفى کند که همچو آبده هاى تاریخى وجود دارد و بیانگر تاریخ و فرهنگ کشور است؛ تا جهانگردان، علاقمند شوند و بیشتر از این ساحات دیدن نمایند. اما عبدالاحد عباسى رییس آبدات تاریخى وزارت اطلاعات و فرهنگ گفت که قرار است امسال قرارداد کمک مالى بین وزارت و یونسکو (سازمان فرهنگى ملل متحد) امضا شود، که بر اساس آن آبده هاى تاریخى افغانستان به شمول "چهل برج" بامیان ترمیم، بازسازى و محافظت خواهد شد. وى در مورد زمان امضاى قرارداد و مبلغ پول، توضیح نداد و گفت که یکمبلغ این پول، براى ترمیم برج هاى منطقۀ چهل برج یکاولنگ که بیشتر در معرض آسیب قراردارد، مصرف خواهد شد. عباسى علاوه کرد که دو تن، بخاطر محافظت این برج تاریخى نیز استخدام خواهند شد. اما رییس آبدات تاریخى وزارت اطلاعات و فرهنگ گفت: ((ما به تنهایى نمى توانیم از هر آبدۀ تاریخى حفاظت کنیم و در آن محافظ توظیف نماییم؛ آثار تاریخى متعلق به مردم است و این وظیفۀ فرد فرد کشور است که از آبده هاى تاریخى و فرهنگى خود حفاظت نمایند.)) بامیان، ساحات تاریخى و باستانى از جمله مجسمه هاى مخروبۀ بودا، بیش از سه هزار مغاره در اطراف آن، بند امیر، درۀ اژدر، شهرهاى غلغله و ضحاک، منطقۀ فیروزبهار، استوپۀ کلیگان و قلعه هاى گوهرگین، کافرى و چهل دختران دارد که به گفتۀ مردم، با بازسازى و فراهم آورى تسهیلات، سیاحان بیشترى جذب شده و مردم و دولت عاید خوبى خواهند داشت. از این جمله، مجسمه هاى مخروبۀ بودا، مغاره هاى اطراف آن و شهر غلغه، ثبت یونسکواست که آبده هاى جهانى محسوب میشوند. گفتنى است که مردم، سال گذشته از وضعیت ناگوار شهر تاریخى "ضحاک" نیز ابراز نگرانى نموده و خواستار بازسازى و نگهدارى آن گردیده بودند. ازاین شهر که در جنگهاى گذشته به حیث پایگاه هاى نظامى استفاده میشد، طى سه دهه جنگ با اصابت بمب، راکت و توپ صدمه دیده و بخصوص در ده سال اخیر، به اثر برفبارى و عدم حفاظت درست، در معرض تخریب بیشتر قرار گرفته است. شهر ضحاک، در فاصلۀ حدود 30 کیلومتری شرق مرکز بامیان وهمسرحد با ولسوالی شیبر و دریک تپه به ارتفاع 150 متر واقع است. این ساحه، حدود یک و نیم کیلو متر طول و یک کیلو مترعرض دارد. چهارطرف آنرا کوه احاطه نموده و فقط یک راه پیاده رو وجود دارد که آنرا باید حدود نیم ساعت پیمود تا به بالای تپه رسید. اطراف شهر با دیوارهاى ضخیم و پنج برج ترصد احاطه گردیده و ده ها باب منزل قدیمى با دیوارهاى بلند که از خشت پخته ساخته شده است؛ جلب توجه میکند. این شهر به نام ضحاک ماردوش مسمى است و مربوط دورۀ قبل از اسلام بوده و احتمالاً پیروان بودا در آنجا زیست داشته اند. اما اکثر این ساحات، قدامت شانرا از دست داده و حالا در این شهر، به جز دیوارها و خانه های مخروبه، چیز دیگرى به نظر نمیرسد؛ فقط چند خانۀ محدود به چشم میخورد که آن هم، بخاطر عوامل طبیعی برف و باران، درحال از بین رفتن است.