عید باستانی نوروز در بامیان و سایر مناطق مرکزی افغانستان مثل دایکندی، غور، ارزگان و بخشهایی از غزنی و وردک با آیینهای ویژه همراه بوده و از شکوه خاصی نیز برخوردار است.
جشن نوروز در مناطق مرکزی افغانستان تنها به معنی آغاز سال جدید نیست، بلکه نمادی از پایان زمستان و ورود به بهار است.البته قابل ذکر است که زمستان در افغانستان مرکزی با توجه به وضعیت کوهستانی، همواره سخت و طاقت فرسا میباشد.
از دیرباز تا امروز مناطق مرکزی افغانستان در محاصره کوههای سر به فلک کشیده قرار داشته و برای همین آمدن نوروز، نوید پایان سرمای طاقتفرسا و آمدن روزهای گرم نیز هست.
جشنهای نوروزی در این مناطق با مجموعهای از آیینها، جشنها و تفریحات سنتی همراه است که ریشه در فرهنگ بومی و باورهای مذهبی مردم دارد.
مردم در بامیان باستان چند هفته پیش از فرارسیدن نوروز، به استقبال این جشن میروند.
معمولا چند روز پیش از نو شدن سال، زنان و دختران خانهتکانی میکنند، قالیها را میشویند و ظروف کهنه را تعویض میکنند. مردان نیز به خرید لباس نو برای خود، همسران و کودکانشان میپردازند.
خریدهای عیدانه بخش مهمی از آیینهای نوروزی در مناطق مرکزی است و علاوه بر لباسهای نو، شامل وسایل جدید خانه و سایر وسایل مورد نیاز میباشد.
کاشتن سبزه چند روز پیش از نوروز نیز یکی دیگر از رسومات پیش از فرارسیدن نوروز است. مردم افغانستان سبزه را نشانهای از سرسبزی، روزی زیاد و برکت در کشت و کار میدانند. در روزهای منتهی به نوروز، خانوادهها مواد لازم برای تهیه غذاهای سنتی مانند "سمنک" (سمنو)، "کوچه"، "آش" و "برنج نوروزی" را آماده میکنند.
پخت سمنک بهصورت دستهجمعی در شبهای منتهی به نوروز، همراه با خواندن اشعار و دعاهای خیر، یکی از مراسم مهم در این مناطق است که در برخی مناطق ایران نیز مرسوم است.
گفتنی است که شب قبل از فرارسیدن نوروز، معمولا اکثر فامیل دور هم جمع شده و به تعریف خاطره و شعرخوانی و بازی سپری میکنند.
پس از تحویل سال(اگر در ساعات بامدادی اتفاق بیفتد) با طلوع اولین روز سال جدید، خانوادهها لباسهای نو خود را میپوشند و به دیدار بزرگان فامیل، دوستان و آشنایان میروند. هنوز مرسوم است که بزرگترها به کودکان و جوانترها عیدی(معمولا وجه نقد) میدهند و سال نو را تبریک میگویند.
عید نوروز در بامیان و دیگر مناطق مرکزی، بیش از هر چیز با طبیعت پیوندی ناگسستنی دارد، چه اینکه این بخش از افغانستان در حصار کوههای سر به فلک کشیده محصور است و درههای پرآب و درختهای پربار دارد.
مردم در ایام نوروز به دشتها و کوهپایهها میروند و ساعات خوشی را در کنار یکدیگر سپری میکنند. مکانهای تفریحی در بامیان که مردم در ایام نوروز به آنجا میروند دره شش پل، شهر غلغله، دامنههای بودای بامیان و پارک ملی بند امیر میباشد.
دامنههای کوههای بابا نیز در فصل بهار زیبایی خاصی پیدا میکنند، البته ناگفته نماند که کوههای اطراف بامیان تا اواسط اردیبهشت، پربرف است و هوا نیز نسبتا سرد و کوهستانی است.
در بسیاری از مناطق مرکزی، نوروز با انواع بازیها و سرگرمیهای سنتی از جمله: کشتی محلی، بزکشی، اسبدوانی و مسابقه پرتاب سنگ همراه است. در برخی مناطق مرکزی، سبزههای نوروزی توسط کودکان و نوجوانان به خانههای مختلف برده میشود و خانوادهها در ازای آن عیدی میدهند.
این رسم نمادی از برکت و آغاز سالی پر از خوشی است و "سبزه گردانی" نام دارد و یکی از خاصترین آیینهای نوروزی در بامیان باستان است.
در کنار جشنهای نوروزی، بسیاری از مردم به زیارتگاهها و مساجد نیز میروند و برای خیر و برکت در سال نو دعا میکنند. معمولا در مراسمهای مذهبی در سال نو، روحانیون دعای سال نو میخوانند و برای مردم آرزوی خیر و برکت میکنند.
در بامیان زیارتگاههای مذهبی وجود دارد که در ایام نوروز محل تجمع و راز و نیاز مردم محل میباشد. آرامگاه میرسیدعلی یخسوز، سیدمیرهاشم و شاه قلندر و شاه برهنه از جمله زیارتگاههایی است که در مرکز و اطراف شهر بامیان واقع شده است.
نوروز میراث مشترک کشورهای حوزه تمدنی ایران باستان و خراسان بزرگ است و بدون شک منحصر به یک شهر یا دو شهر و این کشور و آن کشور نیست، بلکه میراث ماندگار وطن فارسی است.