به نظر میرسد جهان شاهد افول یک پارادایم تاریخی است؛ عصری که در آن ارزشهای غربی و اسلامی، که قرنها به عنوان چارچوبهای هنجاری و اخلاقی عمل میکردند، اکنون در معرض فروپاشی قرار گرفتهاند. این تحول را میتوان در تقابل میان اصول نظری و رفتار عملی بازیگران بینالمللی مشاهده کرد.
فروپاشی ارزشهای غربی؛
پس از جنگ جهانی دوم، نظام بینالملل با تکیه و تأسیس نهادهایی مانند سازمان ملل متحد، مفاهیمی چون حقوق بشر، حقوق ملتها، برابری دولتها، و اخلاق بینالمللی را ترویج کرد. با این حال، با ظهور رهبرانی مانند ترامپ و تشدید رقابتهای ژئوپلیتیک، این ارزشها به تدریج جای خود را به منافع قدرتطلبانه دادهاند. نمونهی بارز این مسئله را میتوان در بحران فلسطین مشاهده کرد، جایی که غرب با حمایت بیقیدوشرط از اسرائیل، عملاً به اصول حقوق بشری و قوانین بینالمللی پشت پا زده است.
افول ارزشهای اسلامی؛
از سوی دیگر، ارزشهای اسلامی که طی چهارده قرن به عنوان مبانی هویتی و اخلاقی و حتی اعتقادی جهان اسلام مطرح بودند، نیز با سرعتی بیشتر از ارزشهای غربی در حال زوال هستند. با وجود تأکید پیامبر گرامی اسلام، ائمه معصومین و صحابه، بر حمایت از مظلومان و وحدت امت اسلامی، شاهد عدم واکنش موثر کشورهای مسلمان در قبال کشتار فلسطینیان هستیم. این مسئله نشان میدهد که منافع سیاسی و اقتصادی بر تعهدات دینی و اخلاقی اولویت یافتهاند.
با تفاسیر فوق این سوال مطرح میشود که آینده چه خواهد شد؟!!
به نظر میرسد در آینده، دنیا بیشتر از همیشه بر اساس "کششهای ژئوپلیتیکی" و "منافع ملی" و "رقابتهای منطقهای" اداره خواهد شد. ارزشهای قدیمی (چه غربی و چه اسلامی) اگر هم وجود داشته باشند، بیتأثیر یا کمتأثیر خواهند داشت. در واقع، "دوران جدیدی آغاز شده که در آن "قدرت" و "منفعت"، مهمتر از اخلاقیات در غرب و اصول دینی در جهان اسلام هستند.
خلاصه تحلیل این روندها حاکی از آن است که جهان در آستانهی پایان یک عصر و آغاز عصر جدید قرار دارد؛ عصری که در آن ارزشهای اخلاقی و دینی جای خود را به محاسبات سرد ژئوپلیتیکی و منفعتطلبی دادهاند. این گذار، فقط نظم فعلی بینالمللی را برهم نمیزند بلکه بنیانهای هنجاری تمدنها را نیز به چالش کشیده است.
جهان در آستانهی پایان یک عصر و آغاز عصر جدید قرار دارد!
علی مصباح احمدی دانشجو و پژوهشگر افغانستانی