وی با اشاره به سه شاخص اساسی زندگی حضرت زهرا(س)، یعنی «حیا، حریت و حق‌محوری»، این ویژگی‌ها را مبنای شکل‌گیری خانواده و جامعه فاطمی دانست و با تشریح ابعاد تربیتی خاندان علوی و فاطمی اظهار کرد: این خاندان، خاندان تشخیص و انجام وظیفه، صبر و مقاومت و اخلاص بود؛ ویژگی‌هایی که در پرورش شخصیت‌هایی همچون امام حسن مجتبی(ع)، امام حسین(ع) و حضرت زینب(س) تجلی یافت.
استاد برجسته حوزه علمیه همچنین با تأکید بر اینکه خطبه فدکیه صرفاً برای اثبات مالکیت فدک ایراد نشده، آن را خطبه‌ای بنیادین برای تبیین معارف دینی، تحلیل تاریخ اسلام و نقد قدرت و اثبات عدم مشروعیت خلافت سقیفه توصیف کرد و ریشه غربت حضرت زهرا(س) پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) را در نفاق و دنیاپرستی برخی افراد دانست.
استاد عندلیب همدانی زنده نگه‌داشتن شعائر فاطمی را ضروری خواند و تأکید کرد: مجالس فاطمی باید علاوه بر ذکر مصیبت، به تبیین مکتب، سیره و آرمان‌های حضرت زهرا(س) و تبدیل شور عزاداری به شعور فاطمی بپردازند.
در ادامه متن گفت وگو با آیت الله محمد عندلیب همدانی را می خوانید:
حضرت فاطمه زهرا(ع) در معارف اسلامی از منزلتی ممتاز برخوردارند و شخصیت ایشان واجد ابعاد عمیق معرفتی، معنوی و انسانی است. جایگاه حضرت زهرا(ع) در خاندان پیامبر اکرم(ص) و منظومه رسالت ایشان چگونه قابل تبیین است و چه ویژگی‌هایی شخصیت آن حضرت را به یکی از برجسته‌ترین الگوهای تاریخ اسلام تبدیل کرده است؟
«حیا، حریت و حق‌محوری» در زندگی حضرت زهرا(س) برجستگی داشت
جامع‌ترین عنوانی که نشان‌دهنده جایگاه وجود مقدس حضرت زهرا(ع) در این زمینه است، واژه «أَهْلَ بَیتِ النُّبُوَّهِ» یا واژه «عترت النبی» است. مقصود از اهل‌بیت پیغمبر یا عترت پیغمبر، هر کسی نیست که وابستگی فامیلی با حضرت رسول داشته باشد بلکه مراد آن دسته از افرادی هستند که علاوه بر وابستگی فامیلی، مهم‌تر از آن، وابستگی روحی دارند.
اینکه پیغمبر اکرم(ص) بارها فرمودند: «فاطمه بضعه منی» یا فرمودند «علی منی» و یا فرمودند «حسن منی» و نیز فرمودند «حسین منی»، همان جایگاه رفیع اهل‌بیت نبوت را نشان می‌دهد. این بزرگواران پیامبر نیستند، اما قرابت تام و تمامی با پیامبر اکرم(ص) و نبوت دارند و محوری‌ترین شخصیت در این خاندان بزرگ، حضرت زهرا (ع) است؛ چنان‌که در حدیث کساء می‌خوانیم: «فاطمه وأبوها وبعلها وبنوها»؛ یعنی محوریت حضرت زهرا(ع) در بین اهل‌بیت نبوت و عترت پیغمبر اکرم(ص).
نکته دوم اینکه حضرت زهرا(ع) ابعادی از الگو بودن را در وجود مقدس خودشان دارند که گاهی به این ابعاد توجه نمی‌شود. حضرت زهرا(س) برای همه بانوان تا روز قیامت از این بُعد الگو هستند، اما حضرت زهرا(ع) را در الگو بودن برای بانوان خلاصه نکنید. دوم اینکه، ایشان الگوی زندگی انسانی برای همه انسان‌ها، چه زن و چه مرد، هستند. حتی مردان عالم نیز در زیست انسانی، اخلاقی و الهی باید از ایشان الگو بردارند.
سوم اینکه، طبق روایات، نور مقدس حضرت زهرا(ع) الگو و اسوه پیامبران پیشین الهی بوده است و در روایات آمده که نبوت هیچ پیامبری کامل نشد، مگر اینکه به فضل و منقبت حضرت زهرا (ع) اقرار کرد.
چهارم، ایشان نه‌فقط الگو برای زمینیان، بلکه الگو برای آسمانیان هستند. فرشتگان الهی و ملکوتیان شاگرد مکتب حضرت زهرا(ع) هستند و تسبیح و تقدیس پروردگار را از آن نور مقدس می‌آموزند. ما اگر صحبت از برجسته‌ترین الگوها می‌کنیم، مرادمان چنین الگویی است.
نکته پنجم این است که اگرچه همه زندگی حضرت زهرا(ع)، گفتار و رفتار ایشان الگوست، اما به نظرم اگر بر سه واژه تأکید کنیم، بهتر می‌توانیم با این برجسته‌ترین فرد از اهل‌بیت و برجسته‌ترین الگوی تاریخ، آشنایی پیدا کنیم. یکی واژه حیا، دوم واژه حریت و سوم واژه حق‌محوری است؛ در حقیقت زندگی حضرت زهرا(ع) یعنی «حیا، حریت و حق‌محوری.» اگر زندگی خانوادگی و اجتماعی حضرت و نشست‌وبرخاست ایشان را تجزیه‌وتحلیل کنید، این سه واژه برجستگی خاصی خواهند داشت.
نکته ششم در پاسخ به پرسش اول این است که ما نه‌فقط محتاجیم به اینکه مطابق سخنان و رفتار حضرت عمل کنیم و از گفتار و رفتار ایشان درس بگیریم بلکه در کنار این مطلب، توسل به آن حضرت و جلب عنایات حضرت زهرا(ع) گره‌گشای زندگی ماست. علاوه بر گره های مادی، گره‌های معنوی، آسیب‌های روحی و مشکلات اخلاقی ما با تمسک و توسل به عنایت حضرت صدیقه شهیده(ع) برطرف می‌شود.
اینکه بزرگان ما به ما سفارش کرده‌اند که همواره به وجود مقدس حضرت صدیقه(ع) متوسل شویم، از این جهت است. ایشان جزو اهل‌بیت نبوت و عترت پیغمبر هستند و در بین اهل‌بیت پیغمبر جایگاه ویژه‌ای دارند که تجسم و تجلی زیبای آن در دختر پیامبر بودن، همسر حضرت مولا بودن و مادر ائمه هدی(ع) بودن است.
از برجسته‌ترین جلوه‌های نقش تربیتی حضرت زهرا(ع)، پرورش فرزندانی است که هر یک در مقطعی سرنوشت‌ساز، مسیری ماندگار در تاریخ اسلام گشودند؛ امام حسن مجتبی(ع) با صلحی تاریخی، امام حسین(ع) با نهضت عاشورا و حضرت زینب(ع) با پاسداری از پیام کربلا و روشنگری در برابر قدرت. چه مبانی و ویژگی‌هایی در فرهنگ تربیتی خاندان علوی و فاطمی وجود داشت که زمینه پرورش شخصیت‌هایی با چنین نقش‌آفرینی‌های متفاوت و اثرگذار را فراهم ساخت و این الگو چه آموزه‌هایی برای تربیت نسل‌های آینده دارد؟
خاندان علوی و فاطمی با تشخیص وظیفه، صبر و اخلاص الگوی تربیت نسل‌های آینده شدند
برای پاسخ به این پرسش به دو آیه اشاره می کنم؛ آیه اول: «مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیَانِ، بَیْنَهُمَا بَرْزَخٌ لَا یَبْغِیَانِ» که در روایات به ازدواج امیرالمؤمنین(ع) و حضرت فاطمه زهرا(ع) تعبیر شده است.
آیه دوم: «مَثَلًا کَلِمَهً طَیِّبَهً کَشَجَرَهٍ طَیِّبَهٍ أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَفَرْعُهَا فِی السَّمَاءِ». این ازدواج، پربرکت‌ترین ازدواجی است که تاریخ بشریت به خود دیده و خواهد دید. هیچ ازدواجی به این برکت مشاهده نمی‌کنید. این ازدواج، یک درخت پاک و طیبی بود که «أَصْلُهَا ثَابِتٌ»؛ اصلش در آسمان‌هاست. ازدواج این دو بزرگوار، پیش از آنکه مُلکی باشد، ملکوتی است. «تُؤْتِی أُکُلَهَا کُلَّ حِینٍ بِإِذْنِ رَبِّهَا»؛ برکات این ازدواج و این شجره طیبه همواره ادامه دارد.
این برکات تا زمان ما نیز ادامه داشته و به وجود مقدس امام عصر(عج) رسیده است؛ کسی که چشم امید همه حق‌پرستان عالم به اوست، او خود از برکات حضرت صدیقه(ع) است و خودش الگوی خود را حضرت زهرا(ع) معرفی می‌کند.
اما در پاسخ به این بخش از پرسش که این الگو چه آموزه‌هایی برای تربیت نسل‌های آینده دارد؛ باید اشاره کنم که اگر ما بتوانیم در خانواده خود «حیا، حریت و حق‌محوری» را پیاده کنیم، می‌توانیم از این الگو بهره ببریم.
«حیا» یعنی حیا از خود، مردم و خالق.
«حریت» یعنی آزادگی داشتن، در بند مال و مقام و موقعیت نبودن و سخن خود را آشکارا و با شجاعت بیان کردن.
«حق‌محوری» یعنی مبادا من مطلبی را باطل بدانم، اما با لجاجت بر آن اصرار کنم.
اگر خانواده‌ها، جوانان و اجتماع ما این سه واژه را که در زندگی حضرت زهرا(ع) اصل و پایه است، سرمشق خود قرار دهند، می‌توانیم ادعا کنیم ملتی فاطمی هستیم. خانواده‌ای می‌تواند ادعا کند خانواده فاطمی است که حیا، حریت و حق‌محوری را در زندگی خود داشته باشد. در کنار این‌ها، آنچه به این سه عنوان روح می‌بخشد، توسل به حضرت زهرا(ع) است.
پیوند زندگی حضرت فاطمه زهرا(ع) با امیرالمؤمنین علی(ع)، در نگاه شیعی، افزون بر تشکیل خانواده‌ای ممتاز، از جایگاهی بنیادین در استمرار میراث معنوی و معرفتی پیامبر اکرم(ص) برخوردار است. نقش حضرت زهرا(ع) در پیوند میان رسالت نبوی و امتداد آن در خاندان اهل‌بیت(ع) چگونه قابل تبیین است و چه ویژگی‌هایی این خانواده را به کانونی اثرگذار در تاریخ و تمدن اسلامی تبدیل کرده است؟
خاندان فاطمی، خاندان تشخیص وظیفه و عمل به وظیفه، خاندان صبر، مقاومت و اخلاص هستند
ما معتقدیم که وجود مقدس امیرالمؤمنین علی(ع) و فرزندان معصوم ایشان، از جمله حسنین(ع)، علمشان علم الهی و تربیتشان تربیت الهی است لذا نباید تصور شود که مثل ما که در خانواده‌ها تحت تربیت ظاهری پدر و مادر قرار داریم، این خانواده هم همین‌طور بوده است. مادر در آن خانواده یک مادر معمولی نیست که فرزندان خودش را درست تربیت می‌کند؛ مادر در این خانواده کسی است که به همراه فرزندان خودش، گام‌به‌گام با همسر خودش به دنبال «تشخیص وظیفه» و «انجام وظیفه» هستند تا وظیفه خودشان را به‌درستی تشخیص دهند؛ اینکه چه باید انجام دهند و چه باید بگویند.
در راه «انجام وظیفه»، این خاندان، خاندان صبر و مقاومت هستند. فرزندان این خانواده، همسر این خانواده و خود حضرت زهرا(ع)، همه الگوی صبر، شکیبایی، مقاومت و استقامت در راه انجام وظیفه هستند.
سوم، «اخلاص» است. وقتی از جناب حسین بن روح، نایب خاص امام عصر(عج)، می‌پرسند: اساسی‌ترین ویژگی که حضرت زهرا(ع) داشتند و در اثر آن ویژگی به این مقامات بلند رسیدند، چیست؟ جناب حسین بن روح می‌فرماید: اخلاص حضرت زهرا(ع).
خاندان فاطمی، خاندان تشخیص وظیفه و عمل به وظیفه، خاندان صبر و مقاومت و خاندان اخلاص هستند. اگر سوره مبارکه دهر، بخشی از اخلاص و انجام وظیفه این خانواده را نشان می‌دهد، ما باید به این نکته برسیم که این خانواده، یک خانواده معمولی نیست. منتهای مطلب این نیست که ما می توانیم در حد توان خود از این خانواده الگو بگیریم؛ مانند آنها نخواهیم شد، اما در مسیری که این خاندان گام برداشتند، می‌توانیم قدم برداریم.
یکی از تأمل‌برانگیزترین پرسش‌ها درباره حوادث پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، چگونگی مواجهه جامعه اسلامی با حضرت فاطمه زهرا(ع) است؛ شخصیتی که منزلت و جایگاه ایشان بارها در گفتار و رفتار پیامبر(ص) مورد تأکید قرار گرفته بود. چگونه می‌توان فاصله میان آن تکریم آشکار در دوران حیات پیامبر(ص) و غربت حضرت زهرا(ع) پس از رحلت ایشان را تبیین کرد؟ چه عوامل تاریخی، سیاسی، اجتماعی و معرفتی در شکل‌گیری این وضعیت نقش داشتند و این تجربه چه درس‌هایی درباره نسبت جامعه دینی با حقیقت، عدالت و جایگاه اهل‌بیت(ع) در بر دارد؟
نفاق و دنیاپرستی، جامعه اسلامی را پس از رحلت پیامبر(ص) به جاهلیت بازگرداند
خداوند در سوره مبارکه آل عمران، آیه 144 می فرماید: «وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِکُمْ وَمَنْ یَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اللَّهَ شَیْئًا وَسَیَجْزِی اللَّهُ الشَّاکِرِینَ» این آیه اشاره می کند که شأن پیغمبر، فرستاده خدا بودن است که پیش از ایشان هم رسولان و فرستادگانی بوده‌اند، اما مردم! این مربوط به جنگ احد است که عده‌ای در انتظار بودند به همان آداب و رسوم جاهلی برگردند.
مردم! اگر این پیغمبر از دنیا برود، به مرگ طبیعی یا کشته شود، شما می‌خواهید به گذشته و دوران جاهلیت برگردید؟ سپس می‌فرماید: هرکسی که در دل آرزوی بازگشت به جاهلیت را دارد، بداند که این کار به خدا ضرری نمی‌زند، بلکه به خودش ضرر می‌زند و خداوند شاکران و ثابت‌قدمان را پاداش می‌دهد.
امیرالمؤمنین علی(ع) در خطبه 150 نهج‌البلاغه می‌فرمایند: «حَتَّى إذا قَبَضَ اللّه رسولَهُ صلى الله علیه و آله، رَجَعَ قومٌ على الأعقابِ». تا پیغمبر از دنیا رفت، عده‌ای به جاهلیت برگشتند و به سوی آداب و رسومی رفتند که در دوران جاهلیت بود.
حضرت زهرا(ع) نیز در خطبه فاطمیه فرمودند: «فَلَمَّا اخْتارَ اللّهُ لِنَبِیهِ دارَ اَنْبِیائِهِ وَ مَأْوى اَصْفِیائِهِ وَ اَتَمَّ عَلَیهِ ما وَعَدَهُ، ظَهَرَتْ فِیکُمْ حَسِیکَهُ النِّفاقِ». پیغمبر که از دنیا رفتی، خار نفاق بین شما سر برآورد.
اما اینکه چرا جامعه اسلامی این تغییر را پیدا کرد، این مسئله ریشه‌هایی دارد. ریشه‌ها، نفاق آشکار و نفاق پنهانی بود که عده‌ای داشتند. بعضی‌ها منافقانی شناخته‌شده و دارای نشانه و شناسنامه بودند، اما بعضی‌ها منافقانی بی‌نشان و بدون شناسنامه بودند که در دل آرزوی بازگشت به جاهلیت داشتند و مترصد بودند پیغمبر از دنیا برود و اگر هم به‌ظاهر احترامی به پیغمبر و اهل‌بیت ایشان، از جمله حضرت زهرا(ع) داشتند، این احترام ظاهری بود و سرشار از نفاق و دورویی بود و حقیقت نداشت لذا بلافاصله بعد از شهادت حضرت رسول(ص) دست به آن جنایات زدند.
امام باقر(ع) در کتاب کافی، جلد 8، صفحه 296، می‌فرمایند: «إن الناس عادوا بعد ما قبض رسول الله صلى الله علیه وآله وسلم أهل جاهلیه». اکثر مردم که ایمان کاملی نداشتند، به همان جاهلیت برگشتند.
در صحیح بخاری و کتاب‌های دیگری از اهل سنت نیز این روایت وجود دارد؛ از جمله صحیح بخاری، جلد 8، صفحه 120، حدیث 6586، که پیغمبر می‌فرمایند: من روز قیامت کنار حوض کوثر هستم، افرادی از اصحابم را به سوی من می‌آورند، اما نمی‌گذارند پیش من بیایند. آنها می‌خواهند نزد من بیایند، ولی نمی‌گذارند؛ گفته می‌شود: تو نبودی که ببینی این‌ها بعد از تو به قهقرا برگشتند و به جاهلیت بازگشتند.
اینکه عده‌ای چنین کاری کردند، به این دلیل بود که دین در عمق وجودشان تأثیر نکرده بود و هنوز در پی بازگشت به جاهلیت بودند و سد راه خود را عترت پیغمبر می دیدند و چون دنیاپرستی به اینان روی آورده بود، شروع به ظلم و ستم به حضرت زهرا(ع) و امیرالمؤمنین(ع) کردند و در ادامه هم به عترت پاک پیغمبر اکرم(ص) ظلم کردند.
مواضع حضرت زهرا(ع) پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، به‌ویژه خطبه فدکیه، از مهم‌ترین جلوه‌های نقش‌آفرینی سیاسی و اجتماعی ایشان به شمار می‌رود. مهم‌ترین مبانی معرفتی، سیاسی و عدالت‌خواهانه این خطبه چیست و از آن چه اصولی درباره حق‌مداری، مسئولیت حاکمان، نقد قدرت و ضرورت آگاهی‌بخشی در جامعه اسلامی می‌توان استخراج کرد؟
دلیل اینکه تعبیر «خطبه فاطمیه» را استفاده می کنم، چون اساس خطبه برای اثبات مالکیت حضرت بر فدک نیست بلکه این موضوع، بخشی از خطبه است. خطبه با بیان معارف بلند دینی شروع می‌شود که هر جمله‌ای در صدر این خطبه، خود یک دنیا سخن دارد. اساساً در ابتدای خطبه، حضرت وارد بحث فدک می‌شوند. خطبه برای این است که خلافت ترسیم‌شده در سقیفه بنی‌ساعده را باطل کنند. در ضمن حضرت زهرا(س) از حق اساسی خودشان و فرزندانشان در فدک دفاع می‌کنند و دروغ‌گویی خلیفه اول را اثبات می‌کنند. لذا این خطبه فقط خطبه فدک نیست؛ خطبه اساسی حضرت زهرا(ع) برای تبیین معارف دینی، تحلیل درست تاریخ اسلام و نقد قدرت است.
«نقد قدرت» بر دو گونه است. یک زمان من با یک قدرت مشکل عمده‌ای ندارم و آن را مشروع می دانم و نقدم اصلاح‌گرایانه است؛ اما گاهی نقد به قدرت، یعنی نشان دادن عدم مشروعیت قدرت. حضرت زهرا(ع) چنین کاری انجام می‌دهند؛ نه اینکه بخواهند خلافت آنها، باشد و اصلاحاتی صورت بگیرد و مشکلات برطرف شود؛ بلکه می خواهند ثابت کنند شما که بر قدرت نشسته‌اید، به هیچ عنوان مشروعیت نشستن بر این مسند عظیم را ندارید و غاصب هستید.
این خطبه پیام‌های اعتقادی و اخلاقی دارد و تحلیل درست تاریخ اسلام را نشان می‌دهد. اگر من امروز بخواهم درست تشخیص بدهم که بعد از پیغمبر چه گذشته است، یکی از مهم‌ترین منابع من باید خطبه فاطمیه باشد وگرنه نمی‌توانم آنچه را پس از پیغمبر اکرم(ص) و شهادت نبی خاتم رخ داد، به‌درستی تجزیه‌وتحلیل کنم.
شهادت حضرت فاطمه زهرا(ع) و حوادث پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، از مقاطع حساس و سرنوشت‌ساز تاریخ اسلام به شمار می‌رود. مهم‌ترین پیام‌های تاریخی، اعتقادی و اخلاقی این واقعه چیست و چگونه می‌توان مناسبت شهادت آن حضرت را به فرصتی برای بازاندیشی در میزان پایبندی جامعه اسلامی به آرمان‌های ایشان، به‌ویژه عدالت، حقیقت‌طلبی، کرامت انسانی و مسئولیت اجتماعی تبدیل کرد؟
مجالس فاطمی باید شور عزاداری را به شعور و شناخت مکتب حضرت زهرا(س) تبدیل کنند
زنده نگاه داشتن نام حضرت صدیقه(ع)، پرشور نگاه داشتن مجالسی که به نام ایشان تشکیل می‌شود، عزاداری‌ها در کوچه و خیابان به نام حضرت زهرا(س) و هر آنچه ما از آن تعبیر می‌کنیم به شعائر فاطمی، باید پرشورتر و زیباتر از سال قبل انجام شود و در این تردیدی نیست.
باید در برابر وسوسه خناسانی که هر سال نزدیک ایام فاطمیه سخنی به میان می‌آورند تا بلکه بتوانند در شور عزای حضرت زهرا(س) خللی ایجاد کنند، بایستیم و این شعائر را با قوت ادامه بدهیم؛ البته در مجالسی که به نام حضرت زهرا(ع) تشکیل می‌شود، باید غیر از ذکر مصیبت و غیر از احساس همدردی با خاندان عصمت و طهارت، اساس مکتب تشیع نیز تبیین شود. باید سه نکته «حیا، حریت و حق‌محوری» که در زندگی حضرت زهرا(س) اصل است، برای مردم بازگو شود. باید خطبه فدکیه، دعاهای حضرت زهرا(ع)، کلمات قصار حضرت زهرا(ع)، نشست‌وبرخاست و زندگی ایشان برای مردم ترسیم شود تا شعائری همراه با شعور بالاتر برای مردم ایجاد شود. برای اینکه بتوانیم به‌خوبی از این محافل و مجالس استفاده کنیم و آرمان‌های بلند حضرت زهرا(ع) را در خانواده و اجتماع خود پیاده کنیم، شرط اساسی این است که نام ایشان زنده بماند و جوان‌های ما با این نام و با این مکتب آشنا باشند.
دشمن بیهوده نیست که با فاطمیه مقابله می‌کند. هر سال یک نفر را عَلَم می‌کنند که حرفی بزند و مردم را از عزای حضرت زهرا(ع) سرد کند. ولی بدانند: «یُرِیدُونَ لِیُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ». حضرت زهرا(ع) نور خداست. آنها می‌خواهند نور خدا را خاموش کنند، ولی خدا اراده کرده است این نور با درخشش بیشتری بر مردم بتابد و چراغ راه خلق باشد تا فرزند بزرگوارش ظهور کند و با تأسی به سیره حضرت زهرا(ع)، زمین را پر از قسط و عدالت کند چنان‌که حضرت ولیعصر(عج) فرمودند: «وَفِی ابْنَهِ رَسُولِ اللَّهِ لِی أُسْوَهٌ حَسَنَهٌ».