در ولایت باستانی "بامیان" قلعه کهن با برج و بارویی عظیم وجود دارد که به اعتقاد مردم این قعله به ضحاک تعلق دارد. در ولایت باستانی و تاریخی بامیان و در وسط رودخانه های "پای موری"، "شش‎پل" و "دره‎آهنگران" قلعه مخروبه ای قرار دارد که بسیاری معتقدند که متعلق به ضحاک است. قلعه ضحاک که بنام "شهر سرخ" نیز یاد می شود، مجموعه وسیعی از ویرانه های تاریخی است که بر تپه سرخ رنگی در محل ورودی شرقی وادی بامیان قرار دارد. * ضحاک که بود؟ ضحاک به معنی خوش خنده یا خندان است و بر اساس شاهنامه فردوسی، پدرش مرداس نام داشته که پادشاه قدرتمند و افسانه‎ای مملکت بوری یا غوری بود که سال‎ها علیه "جمشید"، پادشاه افسانه‎ای بلخ جنگید. افسانه‎ دیگری هم وجود دارد که ضحاک 2 مار خطرناک بر شانه های خود داشت و به همین علت وی را مار دوش می گویند. در کنار شهر ضحاک قصه و داستان کاوه آهنگر وجود دارد که در دره آهنگران در قسمت غرب این شهر ساکن بوده است. گفته می‎شود که بقایای خانه و مغازه آهنگری کاوه هنوز هم وجود دارد. کاوه آهنگر از سرداران و شخص مورد اعتماد ضحاک بود که برای سپاهیان او سلاح می‎ساخت. بر اساس افسانه ها، وی روزی به بهانه این که قصد دارد به مارهای ضحاک غذا بدهد با پتکش به سر ضحاک می‎زند و به زندگی آن پادشاه افسانه‎ای و مارهایش خاتمه می‎دهد. * نگاهی به پیشینه تاریخی این شهر روزگاری شهر ضحاک محلی تلاقی کاروان‎های بازرگانی بود و این شهر از جنوب به سرزمین هند از شرق به ایران و از شمال به سلسله کوه‎های هندوکش و رود "آمو" متصل می شد. وجود بقایایی چون دیوارهای مرتفع، برج‎های متعدد و راه‎های پر پیچ ‎وخم که هنوز هم قابل مشاهده هست، نشان از شکوه، رونق و ویژگی های دفاعی این قلعه باستانی دارد. کارشناسان معتقدند که شهر به 3 بخش پایین، بالای کاخ و همچنین بخش مسکونی تقسیم شده است. براساس یافته‎های باستان شناسان و تاریخ‎نویسان، سبک معماری در برخی قسمت‎های باقی مانده از شهر نشانه هایی از دوره‎های مختلف تاریخی را نشان می دهد. آثار موجود در این منطقه به دوره های مختلف تاریخی چون ترک های "یفتلی" (هون های سفید) که به قرن چهارم تا نهم میلادی می رسد و شاخصه های معماری که به قرن دهم تا سیزدهم میلادی مربوط می شود و همچنین بقایایی که نشان از دوره تیموری در قرن پانزدهم تا شانزدهم میلادی دارد، در این ناحیه کشف شده اند. * تاریخ نویسان و شهر ضحاک "کاظم یزدانی" از تاریخ‎نویسان کشورمان با بیان این که براساس کاوش‎های پراکنده و غیرعلمی، نتایج حفاری های انجام شده و نقاشی های موجود در این منطقه، می توان به این نتیجه رسید که ساکنان اولیه این شهر قبل از اسلام ترک ها و مغولان بوده‎اند. وی تصریح کرد: از سفرنامه "هیوان تسانگ" سیاح چینی می توان به این نتیجه رسید که در زمان حیات او یک شاهزاده ترک در بامیان فرمان‎روایی می‎کرد. "علی‎احمد کهزاد" یکی دیگر از تاریخ‎نویسان کشور در این باره می نویسد: در حفاری های انجام شده در این منطقه کوزه هایی به دست آمده است که بر روی آنها صورت برخی از شاهان ترک نقاشی شده است و پیش بینی می شود عمر این اشیاء به دوره ساسانی برگردد. "ابراهیم اکبری"، رئیس اطلاعات و فرهنگ ولایت بامیان در این رابطه اظهار داشت: این شهر بعد از شهر "بلخ" (ام‎البلاد) توسط اولین حاکمان آریایی ساخته شد. قصه‎هایی عامیانه در میان مردم بامیان وجود دارد که نشان می دهد، این شهر توسط یکی از شاهان مقتدر افسانه ای ترک‎ به نام ضحاک مار دوش ساخته شده است. * وضعیت کنونی شهر افسانه‎ای ضحاک در حالی که این شهر به کلی ویران شده بود با این حال هنوز هم برای گردشگران و علاقه مندان به تاریخ جذابیت های خاص خود را دارد. آثاری چون ویرانه برج‎های دیدبانی، دیوارهای منقش، چند مغاره، راه پلکانی که از یک تونل می‏گذرد و یک تونل پلکانی که به زیرزمینی ختم می شود، در این شهر و قلعه تاریخی به چشم می خورند. متأسفانه با گذشت هر سال شهر ضحاک بیشتر تخریب می شود، بارندگی های فصل بهار و برف ‎های زمستانی در تخریب این شهر نقش تعیین کننده ای دارد. در زمان بارش های بهاری و در زمستان امکان ورود به این قلعه که بر فراز تپه‎ای قرار دارد، وجود ندارد زیرا امکان سقوط بخش های از برج‎ها و دیواری‎های آن که وجود دارد. تونل پلکانی زیرزمین در نزد مردم محل به "راه ‎آب دوزدک " معروف است. این تونل خمیده، مارپیچ و پله پله است که حفاری آن از وسط شهر و از تپه پائینی آن به سوی زیر زمین حفر شده و به حوض آبی که اکنون خشکیده است، متصل می‎شود. "هادی غفاری" یکی از باستان شناسان دیگر کشورمان، معتقد است: زمانی که این شهر آباد بوده است، آب رود‎خانه بامیان از نقطه نامعلومی از طریق لوله های سفالی و از زیر تپه ضحاک به حوض متصل می شده و در هنگام حمله دشمنان و محاصره شهر، آنها از طریق همین تونل پلکانی آب مورد نیاز خود را تأمین می کردند. با وجود آنکه شهر ضحاک یکی از هشت بنای تاریخی ولایت بامیان به شمار می رود و به عنوان میراث فرهنگی جهان در سازمان "یونسکو" ثبت شده است با این حال وضعیت آن بسیار غم‎انگیز و اسفبار است. بقایای این شهر هم اکنون در حال محو شدن است و حوادث طبیعی هر روز باعث تخریب بیشتر بقایای این شهر می شود. * چه کسانی این شهر را تخریب کردند این که شهر ضحاک در کدام دوره بنا شده است را هیچ کس به صورت دقیق نمی داند با این حال برخی از پژوهشگران تاریخ تخریب این شهر را مربوط به حمله مسلمانان در دوره صفاریان می دانند. در کتاب "بامیان سرزمین عجایب" آمده است: "چنگیزخان" تنها حصار بامیان را که شهر "غلغله" امروزی است به ویرانه تبدیل کرد به طوری که در زمان یورش او هیچ نامی از این شهر در تاریخ ذکرنشده است و شواهد زیادی وجود دارد که این شهر قبل از آن تخریب شده است. بخش بالایی برج های شهر ضحاک که در تپه های شمالی این شهر باستانی به جای مانده است، دوباره بازسازی شده‎اند. به نظر می رسد که این شهر یکبار به صورت کلی ویران شده است و قرن ها است که مخروب مانده و بر اثر ریزش مداوم برف و باران بخشی از دیوار برج‏ها ساییده شده بعدها بر روی بقایای این شهر دیوار برج‎ها و دیوارهای جدیدی ساخته شده است. "محمد صالح کنبو لاهوری" نوشته است: زمانی که "نظرمحمد خان" پادشاه ازبک در رمضان سال 1037 هـ ق به بامیان حمله کرد، حاکم بامیان از طرف سلطنت "بابری" هند که شخصی به نام "خنجرخان ترکمنی" بوده و مقر حکومت او شهر ضحاک بوده است و او در قلعه ضحاک به مقاومت پرداخت. در برخی منابع تاریخی نیز آمده است: نادرشاه افشار برای آخرین بار فرزندش "نصرالله میرزا" را به همراه 20 هزار نفر دیگر برای تسخیر مناطق مرکزی افغانستان به قلعه ضحاک مار دوش فرستاد تا آنان را به اطاعت از پادشاهی خود در آورد. * شهر ضحاک در حال نابودی بامیان از ولایت های برفگیر افغانستان است و بارندگی های سنگین این ولایت، هر روز از عمر قلعه و شهر تاریخی ضحاک می کاهد. نیاز است تا مسئولان کشور و فرهنگ دوستان این آثر کهن و باستانی را از خطر نابودی کامل نجات دهند.