آیت الله العظمی مظاهری: توبه از هر عبادتی ارزشمندتر است

* پذیرش توبه، نعمت الهی یکی از نعمت های بسیار بزرگ از طرف خداوند، قبول توبه است. چنانکه اگر پروردگار عالم توبه آدمیان را قبول نمی­کرد، همه مستحقّ جهنّم بودند. امّا حق تعالی در قرآن کریم وعده داده است که گناه، هرچه بزرگ و هرچه فراوان باشد، اگر گناهکار جداً توبه کند، توبه را می پذیرد و علاوه بر آن، پرونده سیاه گناهکار را نابود می کند: «إِلَّا مَن تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا فَأُوْلَئِکَ یُبَدِّلُ اللَّهُ سَیِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ»[1] نه فقط پرونده سیاه را نابود می­کند، بلکه یک پرونده درخشانی برای او باز می کند که صفحه اولش ثواب توبه است که از هر عبادتی ارزشمندتر می باشد. شما هر عبادتی را که فرض کنید، ثواب توبه از آن عبادت بالاتر است و این، از الطاف بزرگ خدای تعالی است.[2] *گناه هرچه بزرگ و فراوان، خداوند با توبه، می آمرزد خداوند تبارک و تعالی خطاب به بندگان خویش می فرماید: «قُلْ یا عِبادِیَ الَّذینَ أَسْرَفُوا عَلى‏ أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمیعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحیمُ»[3] این آیه شریفه چندین تأکید دارد؛ به کارگیری واژه «عباد»، یعنی اینکه گناهکار را «بنده» خطاب فرموده و مهربانی خود را با افزودن ضمیر متکلّم به آن، اثبات کرده و فرموده است: بنده من، هرچه گناه تو بزرگ و فراوان است، مبادا از رحمت پروردگار خود مأیوس شوی که: «اِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعًا»، یعنی حتماً پروردگار عالم همه آن گناهان را می آمرزد. بعد هم فرموده است: «انّه هو الغفورُ الرحیم»، پروردگار عالم غفور است، خیلی آمرزنده است، او رحیم است. توجه داشته باشید که در این آیه نفرموده که «رحمان» است، بلکه فرموده «رحیم» است. یعنی بنده گناهکار اگر توبه کند، نه فقط رحمانیّت خداوند، شامل حال او می­شود، بلکه مورد رحیمیّت خدا می­گردد و از عباد و بندگان مخلص خدا شده و در زمره مقرّبین جای می گیرد. تأکیدات منحصر بفرد دیگری نیز در آیه وجود دارد که به ما می فهماند: اگر بنده گناهکار واقعاً توبه کند و توبه او جدّی باشد، علاوه بر آمرزش گناه، جهش عجیبی در معنویّات پیدا می کند و با ارتقاء درجه معنوی، تغییر مسیر داده و به سوی رحمت پروردگار متعال، می شتابد. در واقع یک توبه واقعی می تواند انسان را از اسفل السّافلین رهانیده و به أعلی علّییّن برساند. همین جلسه مقدّس، اگر جداً با توبه شرکت کنندگان همراه گردد، أعلی علّییّن می­شود و ملائکه افتخار می­کنند که در جلسه شرکت کنند. بهشت بر همگان واجب و جهنّم به همه حرام می شود. همه مستجاب الدّعوه می­شوند، زیرا با توبه عبد صالح خدا می شوند و معنا ندارد کسی از عبادالله الصّالحین باشد و دعایش مستجاب نشود. اساساً امکان ندارد کسی توبه کند و توبه او قبول نشود، ممکن نیست کسی در معرض رحمت خداوند واقع شود، اما رحمت ذات باری تعالی شامل حال او نگردد. آیه شریفه 53 سوره زمر، نظیر برخی دیگر از آیات و سور نورانی قرآن کریم، چندین مرتبه نازل شده است و در هر مرتبه، نزول آن از حکمتی برخوردار بوده است که در این جلسه به سه شأن نزول این آیه اشاره می کنیم: آیه مزبور یک مرتبه پس از پشیمانی قاتل حضرت حمزه«علیه السّلام» نازل شد. غلام یکی از مشرکین، حضرت حمزه را به شهادت رسانید و جگر ایشان را برای هند جگرخوار هدیه برد، اما بعد پشیمان شد و خجالت می­­کشید به محضر رسول الله«صلّی الله علیه وآله وسلّم» شرفیاب شود. دیگران نیز تصوّر می کردند توبه او قبول نمی شود و پیامبر گرامی«صلّی الله علیه وآله وسلّم»، او را نمی پذیرند. در این هنگام، آیه نازل شد: «قُلْ یا عِبادِیَ الَّذینَ أَسْرَفُوا عَلى‏ أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمیعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحیمُ» پیغمبر اکرم«صلّی الله علیه وآله وسلّم» نیز قاتل حضرت حمزه را پذیرفتند و توبه او را قبول کردند. مرتبه دیگر نزول آیه، پس از فتح مکّه واقع شد. آن کسانی که سیزده سال در مکه، پیامبر اکرم«صلّی الله علیه وآله وسلّم» را آزرده بودند و با هشتاد و چهار جنگ در مدینه، مسلمانان را اذیّت کرده بودند، در خانه خدا جمع شده بودند و با یادآوری کردار گذشته، سخت ترین مجازات از سوی پیامبر گرامی را برای خود انتظار می کشیدند. خود آنان و دیگران می دانستند که کمترین عقاب برایشان جهنّم است و تصوّر می کردند که حضرت ختمی مرتبت«صلّی الله علیه وآله وسلّم» اعلام قتل عام کند و همه آنان را به سزای اعمالشان برساند. امّا آیه شریفه نازل شد: «قُلْ یا عِبادِیَ الَّذینَ أَسْرَفُوا عَلى‏ أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمیعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحیمُ» پیغمبر اکرم«صلّی الله علیه وآله وسلّم» همه آن ها را پذیرفتند و توبه آنان را قبول کردند و فرمودند: همان طور که برادرم یوسف، توبه همه برادرانش را قبول کرد و به آنان گفت:«لَا تَثْرِیبَ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ»[4]، من هم همه شما را بخشیدم. این آیه شریفه، بار دیگر در زمان توبه یک جوان نازل گردید. ماجرا این بود که آن جوان در زمان حیات رسول خدا«صلّی الله علیه وآله وسلّم»، به قصد دزدیدن کفن، قبر زنی را نبش کرد، امّا در اثر فریب شیطان، به جنازه آن زن تجاوز نمود. سپس پشیمان شد، ولی می دانست که گناه او بسیار بزرگ است و یقین داشت که خداوند توبه او را قبول نمی­کند. با این حال خود را به خدمت پیامبر اکرم«صلّی الله علیه وآله وسلّم» رسانید تا دست او را بگیرند، امّا شدّت و بزرگی گناه او، حضرت رحمة للعالمین را نیز عصبانی کرد، امّا بعد آیه شریفه نازل شد: «قُلْ یا عِبادِیَ الَّذینَ أَسْرَفُوا عَلى‏ أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمیعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحیمُ» و خداوند رحمان و رحیم، آن جوان را نیز چون توبه واقعی داشت، آمرزید. لذا این آیه شریفه، به ما می­فهماند که گناه، هرچه بزرگ و هرچه فراوان باشد، اگر واقعاً توبه شود، پروردگار عالم توبه را قبول می­کند. *ارکان توبه آنچه توجه جدی می طلبد، این است که توبه واقعی، نباید صرفاً لقلقه زبان باشد. متأسّفانه بسیاری تصور می کنند که گفتن «أستغفرالله»، برای آمرزش گناهان کافی است. در حالی که همراه با توبه زبانی، دل انسان باید نادم و پشیمان باشد. در واقع کسی که می خواهد توبه او پذیرفته شود، باید احساس ندامت قلبی داشته باشد و در مقابل حق تعالی پشیمان، خجالت زده و سرافکنده باشد. شرمندگی در مقابل خداوند و درک اینکه بندگان بدی هستیم، برای توبه لازم است. یادآوری نعمت های فراوان الهی و مخالفت ها و نافرمانی های متعدّد آدمیان، راه توبه را برای آنان هموار می سازد. یادآوری اینکه هرکسی با گناهان خود، علاوه بر نافرمانی خداوند، اهل بیت«سلام الله علیهم» را رنجانده و آزرده است، انسان را شرمنده و خجالت زده می کند. شخصی به محضر ثامن الائمه حضرت رضا«سلام الله علیه» رسید و به ایشان «التماس دعا» گفت. آن حضرت فرمودند: چه می گویی؟! بعد فرمودند: به خدا سوگند اعمال شما هر شب و روز به من عرضه می شود. آن شخص تعجب کرد. امام رضا«سلام الله علیه» فرمودند: مگر قرآن نخوانده ای که می فرماید: «اعْمَلُوا فَسَیَرَى اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ»[5] یعنی هر روز ما می بینیم شما با معصیت ها و مخالفت های خود، کمر ما را می شکنید. آنگاه التماس دعا هم دارید؟ انسان باید یک حالی پیدا کند و از اعماق دل، از خداوند سبحان و اهل بیت«سلام الله علیهم» عذرخواهی کند و توجه داشته باشد که امام زمان حضرت مهدی«ارواحنافداه»، در طول سال، اعمال بد او را دیده و تحمل کرده اند. پس از آن باید تصمیم جدی بگیرد که دیگر گناه نکند، یعنی عزم واقعی مبنی بر اصلاح اعمال خود داشته باشد. و مهم تر از آن، اصلاح اعمال است که در همه آیات مربوط به توبه به آن تصریح شده است: «إِلَّا مَن تَابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا فَأُوْلَئِکَ یُبَدِّلُ اللَّهُ سَیِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ» به عبارت دیگر، اگر لفظ توبه و «یارب، یا رب» و «بک یا الله» و نظایر آن نباشد، توبه محقّق نمی شود، ولی لفظ توبه، باید از دل سرچشمه بگیرد، یعنی دل حاضر باشد و جداً احساس پشیمانی کند و علاوه بر زبان، دل هم خدا را صدا بزند و طلب عفو و بخشش کند. بعد هم تصمیم جدی برای ترگ گناه داشته باشد و از همان لحظه، اعمال خویش را اصلاح نماید. اگر خداوند سبحان، تصمیم واقعی بنده را مبنی بر ترک گناه و اصلاح اعمال ببیند، قطعاً توبه او را خواهد پذیرفت و دعای او را نیز مستجاب خواهد فرمود. * اعتبار لفظ، دل و عمل در امور معنوی به طور کلّی مثلث لفظ، دل و عمل، در سایر امور معنوی نیز معتبر است؛ مثلاً شیعه حقیقی را نیز با همین مختصات می توان شناخت. به عبارت روشن تر، شیعه، بر اساس روایات متعدّد، کسی است که اوّلاً تشیّع خود را با زبان و به وسیله شعائر تشیّع، اظهار کند. ثانیاً اعتقاد قلبی و باطنی به حقّانیّت تشیّع داشته باشد و ثالثاً از حیث عمل، پیرو اهل بیت«سلام الله علیهم» باشد. صِرف به کارگیری لفظ در همه امور معنوی ثواب دارد، امّا نتیجه ای که باید داشته باشد، ندارد. صرف پشیمانی در توبه یا صِرف اعتقاد قلبی در سایر موارد، مطلوب است، امّا نتیجه بخش نیست. ولی وقتی که عمل، ضمیمه دو رکن لفظ و دل شود، مثمر ثمر خواهد بود. * تأثیر توسّل در پذیرش توبه نکته مهم و شایسته عنایت دیگر در مبحث توبه، تأثیر به سزایی است که توسّل در پذیرش توبه دارد. پذیرش توبه و استجابت دعای بندگان، نیاز به واسطه دارد. در واقع، فیض و رحمت الهی بدون واسطه به بندگان نمی رسد. «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ ابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسیلَةَ»[6] ای کسانى که ایمان آورده‏اید، از خداوند پروا کنید و (برای تقرّب) به سوی او وسیله بجویید. خداوند متعال، در آیاتی به بیان تأثیر توسّل در استجابت دعا و به خصوص در پذیرش استغفار بندگان می پردازد. روایات شریف اهل بیت«سلام الله علیهم» در شرح آن آیات، نیز بر تصریح نکات آیات شریفه می افزاید: «وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِیمًا»[7] و اگر آنها هنگامی که به خویشتن ستم کردند نزد تو می آمدند، آن گاه از خداوند آمرزش می خواستند و رسول خدا نیز برای آنان طلب آمرزش می کرد، بی تردید خدا را بسیار توبه پذیر و مهربان می یافتند. بر این اساس، پیامبر اکرم«صلّی الله علیه وآله وسلّم» و امیرالمؤمنین«سلام الله علیه»، در دعاهای خود، یکدیگر را واسطه قرار می دادند؛ پیامبر گرامی«صلّی الله علیه وآله وسلّم» در نماز می فرمودند: «اللَّهُمَّ بِحَقِّ عَلِیٍّ بن أبِی طاَلِب عَبْدِکَ اغْفِرْ لِلْخَاطِئِینَ مِنْ أُمَّتِی» خدایا به حقِّ بنده ات علی بن ابی طالب، گناهکاران از امّت مرا بیامرز. و امیرالمؤمنین«سلام الله علیه» در رکوع و سجود نماز خویش می گفتند: «اللَّهُمَّ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ عَبْدِکَ اغْفِرْ لِلْخَاطِئِینَ مِنْ شِیعَتِی.»[8] خدایا به حقِّ بنده ات محمد«صلّی الله علیه وآله وسلّم»، گناهکاران از شیعیان مرا بیامرز. بنابراین، توبه نیازمند توسّل است و همان طور که انجام سایر امور عالم به سلسله اسباب و علل نیازمند است، خداوند متعال به واسطه توسّل به اهل بیت«سلام الله علیهم» توبه بندگان را می پذیرد.