روایاتی از امام جعفر صادق علیه‏السلام

شهادت امام صادق علیه‏السلام روایاتی از امام جعفر صادق علیه‏السلام عیب گرفتن دشمنی است؛ بخشش زیرکی است؛ ملامت کردن غفلت‏ورزی است. سه ریسمان است که چون بدانها چنگ بزنی در دنیا و آخرت به نتیجه می‏رسی: تمسک به ریسمان محکم الهی، راضی بودن به خواست خدا و گمان نیکو بردن به خدا. سه چیز موجب محبت است: دین‏داری، فروتنی و بخشش. سه چیز مایه عداوت و دشمنی است. نفاق، ستم و خودپسندی. سه چیز مایه سربلندی است. فرونشاندن خشم، عفو کردن گناه‏کار، احسان کردن با جان و مال. (در وصیت به یکی از اصحابشان) دوستت را بر راز خود آگاه مکن؛ مگر رازی که اگر دشمنت نیز بفهمد تو را زیان نرساند؛ چه بسا که دوستت روزی دشمنت شود. بر شما باد که مسلمانان مستمند را دوست بدارید؛ زیرا هرکس آنان‏را کوچک شمارد، از دین خدا لغزیده است. اگر بخواهی بدانی رفیقت در رفاقت پایدار است، او را به خشم آور. اگر در دوستی تو بر جا ماند چون برادر توست و اگر نه، نه. رغبت و میل به دنیا مایه اندوه است و بی‏میلی به دنیا موجب آسایش دل است. عافیت نعمت سبکی است؛ آن‏گاه که در دست است، فراموش شود و چون از دست برود به یاد آید. شایسته است که در مؤمن هشت خصلت باشد: در پیشامدهای لرزاننده باوقار باشد و خود را نبازد؛ در بلا شکیبا باشد؛ در خوشی شکرگزار باشد؛ به آنچه خدا روزی‏اش کرده قانع باشد؛ به دشمنان هم ستم نکند؛ بارِ دوشِ دوستان نباشد؛ خودش در رنج باشد و مردم از وی آسوده باشند. هرکه بدخو باشد خود را شکنجه دهد. بهترین عبادت خدا، معرفت او و تواضع برای اوست. ترس از خدا برای دانایی بس است و فریب شیطان خوردن برای نادانی کافی است. محبوب‏ترین دوستانم کسی است که عیوبم را به من هدیه کند. خوش‏خویی از دین‏داری است و روزی را بیفزاید. نیاکان نور امام جعفر صادق علیه‏السلام، هشتمین خورشید آسمان عصمت، در سال‏روز میلاد جدّ گرامی‏اش پیامبر اسلام صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم چشم به جهان گشود و جهان را از نور خود روشن کرد. این امام بزرگوار یازده سال حضور نورانی جدّ بزرگوارش امام زین‏العابدین علیه‏السلام را درک کرد و پس از آن بیست سال نیز در زمان امامت پدر گران‏قدرش، امام محمدباقر علیه‏السلام، به سر برد و در سن 31 سالگی با عروج جانکاه پدر گرامی‏اش، امامت و زعامت امت اسلام را بر عهده گرفت. 34 سال امامت آن بزرگوار سال‏های سرشار از برکتی بود که به گستردگی و رونق بسیار چشم‏گیر دانش در عالم اسلام انجامید. حضور نورانی این فروغ روشنگر و این خورشید روشنی‏بخش همواره و تا ابد تابان خواهد بود. اگرچه وجود گرامی‏اش رخت از جهان بربست. وصیت پدر غم و اندوه بر خانه امام محمّدباقر علیه‏السلام سایه انداخته است. امام مشغول مناجات و راز و نیاز است و فرزند گرامی‏اش صادق آل محمد علیه‏السلام نیز نزد پدر حاضر است. پدر، حضور جمعی از اهل مدینه را طلب می‏کند و در برابر حاضران وصایت و امامت را به او می‏سپارد. غم از دست دادن آن پدر آسمانی که دریایی از علم و تقوا و معرفت و ایمان بود، قلب فرزندش را سخت می‏آزارد. با شهادت امام محمد باقر علیه‏السلام در چنین روزی آن امام همام در بهشت به اجداد پاک و پدر بزرگوارش می‏پیوندد و دوران 34 ساله امامت فرزندش آغاز می‏شود. رحمت خدا بر او و بر اجداد پاکش باد. مادری نیکوکار امام صادق علیه‏السلام که در دامنی سرشار از مهر و تقوا رشد یافته بود و از آغوش پرمحبت مادری با ایمان و پرهیزگار برخوردار بود، درباره مادر بزرگوارش می‏فرماید: «مادرم از کسانی بود که ایمان آورده بود و پرهیزگار و نیکوکار بود و خدا نیکوکاران را دوست می‏دارد». اُم فروه، مادر گرامی آن حضرت از زنان نمونه عصر خویش و زنی عالم و مؤمن بود. دوران تاریک ستم امام ششم ما، امام صادق علیه‏السلام 48 سال از زندگی با برکتش را در زمان سلاطین اموی گذراند. در این مدت طولانی آن بزرگ‏مرد، لبریز از صبر و تقوا، در میان تاریک‏دلی و کوردلی ظالمان، بار محنت بسیاری را بردوش کشید. بسیاری از صحابه آن حضرت در آن دوران به شهادت رسیدند و بدخواهان چون ابری ظلمانی راه بر نورافشانی خورشید وجودش می‏بستند. هرچند خورشید همواره تابان است و این دوران طولانی ستم، راه بر نورافشانی آن حضور آسمانی نمی‏بندد؛ بلکه بر بزرگی مقام او و شیفتگی عاشقان او می‏افزاید و تاریک‏دلی بدخواهان همواره با شکست مواجه می‏شود. فرصتی کوتاه اواخر دوران امامت امام جعفر صادق علیه‏السلام با خلافت اولین خلفای عباسی مصادف بود. سفّاح، اولین خلیفه عباسی، نسبت به شخصیت و عظمت آن حضرت سر تسلیم فرود آورد و دورانی از آزادی برای آن حضرت فراهم آمد و این دوران کوتاه فرصتی شد تا خورشید تابان وجود آن حضرت نوری تازه بتابد و درخشش بیشتر و فراتر داشته باشد. امام علیه‏السلام از این دوران بهره گرفت و مدرسه‏ای ترتیب داد و به تربیت شاگردانی برجسته پرداخت که خود ستارگانی در عالم علم و ایمان شدند. هدیه‏ای زیرکانه منصور دومین خلیفه عباسی، مردی سخت‏گیر و سلطنت‏طلب بود. او نسبت به امام جعفر صادق علیه‏السلام نیز سخت‏گیری می‏کرد؛ چنان‏که حتی از انتشار علوم توسط آن حضرت جلوگیری می‏کرد تا آن‏که روزی از حضرت تقاضای هدیه کرد. حضرت امام صادق علیه‏السلام عصای پیامبر را که طول آن یک ذرع بود برای او فرستاد. منصور از این هدیه بسیار خوشحال شد و در پاسخ آن محبت، امام را آزاد گذاشت تا به نشر علم و تربیت شاگردان خود پرداخته، برای مردم نیز مجالس عمومی علمی برپا کند. امام از این فرصت بهره فراوان گرفت و به نحوی بسیار برجسته به نشر علوم دین و مذهب پرداخت و جهان اسلام را به نور علم خود روشن کرد. درخشش ممتاز دوران امامت امام صادق علیه‏السلام، پیشوای ششمِ شیعیان، تفاوتی روشن با امامان دیگر دارد. از یک‏سو طولانی بودن دوران امامت این امام همام است که یک دوره پر خیر و برکتِ 34 ساله بود و از سوی دیگر آن‏که این دوران با زمان براندازی حکومت امویان و آغاز خلافت عباسیان مصادف بود و این کشمکش‏ها و جابه‏جایی‏ها فرصتی به وجود آورد تا امام اندکی آزادانه‏تر به تبلیغ دین و گسترش علوم اسلامی بپردازد. به همین دلیل این دوران از لحاظ علمی و تربیت شاگردان برجسته و دانشمند در علوم مختلف درخششی خاص و ممتاز دارد. تحوّلی بزرگ تلاش زیادی که امام جعفر صادق علیه‏السلام در دوران امامتش در گسترش علوم اسلامی و پرورش دانشمندان برجسته و با ایمان داشت، ارزش بسیار دارد. این تلاش آن هم در عصر گسترش علوم و دانش‏های گوناگون و ظهور فرقه‏های مختلف و عقاید جدید و در زمانی که جامعه به شدت پذیرای علم و دانش بود، باعث عزّت دین اسلام شد و تبلیغی پرثمر برای این دین آسمانی به حساب می‏آمد. علم همراه با معنویت در زمان امام جعفر صادق علیه‏السلام پیش‏رفتی که در گستره دانش به‏وجود آمد کاملاً با ایمان و تقوا و مکارم اخلاقی آمیخته بود. تعلیمات اخلاقی و معنوی اسلام به‏طور کامل با تعلیمات علمی امام علیه‏السلام در هم تنیده بود. چنان‏که امام برای علمی که فاقد معنویت بود، ارزشی قائل نمی‏شد و همین عامل موجب برجستگی خاص دانشمندان و شاگردان آن امام همام و آن ستاره نورانی آسمان ایمان و معرفت بود. رحمت بی‏کران خدا بر او باد. دریای بی‏کران علم امام جعفر صادق علیه‏السلام چونان پدر بزرگوارش که شکافنده دریای دانش و باقرالعلوم آل محمد بود دریای بی‏کرانی از دانش بود. بی‏کرانی او را در دانش بسیاری از صحابه او و کسانی چون ابوحنیفه، مالک بن انس و کمال الدین شافعی و بسیاری دیگر اقرار کرده‏اند و در آستان با عظمت علم و دانایی‏اش زانوی تعظیم بر زمین زده‏اند. ابوحنیفه که از فقهای اهل سنت است می‏گوید: کسی که در فهم و علم از جعفر بن محمد برتر باشد ندیدم. خداوندا، دل ما را به نور هدایت او روشن دار. روایات بی‏شمار اقیانوس احادیث اهل بیت عصمت و طهارت علیهم‏السلام سرشار است از روایاتی متقن و پرمعنا که از زبان مبارک امام ششم ما، امام جعفر صادق علیه‏السلام بیان شده است؛ روایاتی که در زمینه‏های گوناگون و در علوم مختلف، راه پرپیچ و خم زندگی بشر را روشن می‏دارد. دانایی و علم امام صادق علیه‏السلام چنان بود که کسی از نزد او بیرون نمی‏رفت جز آن‏که جوابی لایقِ سؤالش دریافت کرده بود. خداوندا، قطره‏ای از دریای علم و دانایی‏اش را بر لبان تشنه قلب ما بیفکن. اسوه احسان و نیکی در این شب‏های تار به سوگ نشسته‏ایم. در سوگ شهادت اسوه احسان و نیکی امام جعفر صادق علیه‏السلام آسمان لحظه به لحظه خاطره حضور او را دوره می‏کند؛ خاطره شب‏های سرد و تاریک را که امام با کیسه نانی بر دوش کنار فقرای مدینه حاضر می‏شد و هر کدام را به قرص نانی به لطف خود می‏نواخت. سایبان بنی‏ساعده محل تجمع فقرا و مساکین مدینه به یاد آن خاطرات شبانه و آن گام‏های مهربان هر شب به سوگ او خواهد ایستاد و بقیع این قطعه بهشتی آشنا با غم غربت، هر شب با آن سایبان پرخاطره به تسلی و همدلی می‏پردازد. رحمت و درود خدا بر او که جویبار جاری رحمت بود. نسیم خوش دوستی امام جعفر صادق علیه‏السلام خورشید پرفروغ آسمان عصمت، آبشار نیکی و احسان، دریای دانایی و فهم و نسیم خوش‏بوی لطف و محبت بود. دل او از دوستی‏ها و مهربانی‏ها شاد و به دشمنی‏ها و کینه‏توزی‏ها غمناک می‏شد؛ آن‏قدر که از دارایی خود مقداری را به ایجاد دوستی بین مؤمنان و رفع کدورت‏ها اختصاص داده بود تا بدان بین مؤمنان اصلاح کنند و دلتنگی‏ها را از میان بردارند. لطف بی‏کرانش شامل حال همه شیعیان عاشقش باد. در حسرت قدم‏های پاک شهر مدینه امروز غمناک و دلگیر است. دیوارهای بقیع پر است از نگاه حسرت‏بار زائرانی که دستشان از رسیدن به آن مزار نورانی کوتاه است. با همه این احوال مدینه منوّره، شهر پیامبر، هنوز پر است از گرمای حضور آن امام پاک، آن دریای خروشان علم و دانش و آن یگانه زهد و تقوا و کوچه‏های بنی‏هاشم، این قطعه بهشتی زمین، هنوز در تب حسرت قدم‏های پاک آن امام راستین می‏سوزد. در این دیار پر از نور هنوز بوی مهربانی‏های آن امام رحمت می‏پیچد و صدای گرمش در عمق جان طنین می‏افکند که فرمود: «از نشانه‏های دین‏دوستی، دوست داشتن برادر ایمانی است». یادگارهای آسمانی تا چندی پیش خانه امام جعفر صادق علیه‏السلام در کوچه بنی‏هاشم منزلگاه عاشقان اهل بیت بود و روشنی‏بخش چشمانِ مشتاقِ زیارت آنان و اکنون که آن یادگارهای آسمانی به دست تاریک‏دلان و بدخواهان محو شده و از دست رفته است غربتی بیش از پیش بر دل زائران سایه می‏افکند. آنچه هرگز محو نخواهد شد، عشق آن امامان راستین و آن ستارگان آسمان ایمان و معرفت است که تا ابد در دل عاشقان پایدار خواهد ماند. روز شهادت جان‏کاه آن امام صدق و صفا، صادق آل محمد علیه‏السلام را به همه شیفتگان اهل بیت تسلیت می‏گوییم. تسلای دل غم و اندوه، آسمان مدینه را سخت دل‏تنگ کرده است. هاله‏ای از اندوه بر بقیع سایه افکنده است. امروز ششمین ستاره آسمان امامت و ولایت، دریای دانش الهی، کوه بردباری و صلابت و اسوه تقوا و پرهیزکاری، امام جعفر صادق علیه‏السلام، رخت از دنیای فانی بربست و دنیای اسلام را در فراق خود اندوهناک ساخت و امروز تنها فرزند گرامی‏اش، عبدصالح خداست که می‏تواند تسلای دل اسلامیان باشد و تنها به وجود نورانی اوست که اندوه و محنت از آسمان و زمین رخت بر می‏بندد.