بیمه سلامت مهاجران افغانستانی در ایران؛ میان افزایش هزینه ها، الزامی شدن پرداخت و چالش دسترسی عادلانه به درمان

در چنین شرایطی، بیمه سلامت برای بخشی از مهاجران دیگر صرفاً یک خدمت درمانی نیست، بلکه به تصمیمی سرنوشت‌ساز میان «توان ادامه زندگی در چرخه قانونی» و «ناتوانی در تأمین هزینه‌های الزامی» تبدیل شده است؛ وضعیتی که حساسیت اجتماعی و انسانی این موضوع را بیش از هر زمان دیگری برجسته کرده است.

ساختار فعلی بیمه سلامت مهاجران

بر اساس سازوکارهای موجود، مهاجران افغانستانی دارای مدارک اقامتی معتبر در ایران می‌توانند در طرح‌های بیمه سلامت ثبت‌نام کنند. این طرح‌ها به‌صورت مرحله‌ای اجرا شده و گروه‌های مختلفی از مهاجران را شامل می‌شود؛ از اقشار کم‌درآمد تا افراد دارای توان مالی بالاتر.

در برخی دوره‌ها، گروه‌های آسیب‌پذیر مانند بیماران خاص (از جمله مبتلایان به تالاسمی، هموفیلی، نارسایی کلیه و ام‌اس) تحت پوشش حمایتی ویژه یا رایگان قرار گرفته‌اند، اما سایر گروه‌ها موظف به پرداخت حق بیمه ماهانه هستند.

نقش نهادهای بین‌المللی در پوشش بیمه‌ای

در کنار دولت ایران، نهادهای بین‌المللی از جمله کمیساریای عالی سازمان ملل در امور پناهندگان (UNHCR) نیز در برخی دوره‌ها در تأمین هزینه بیمه اقشار آسیب‌پذیر نقش داشته‌اند. این حمایت‌ها معمولاً محدود، مقطعی و وابسته به بودجه‌های سالانه بوده و امکان پوشش کامل جمعیت مهاجر را نداشته است.

افزایش هزینه‌ها و اجباری شدن بیمه در سال جاری

در سال جاری، روند بیمه سلامت مهاجران با تغییراتی همراه شده است که مهم‌ترین آن، الزامی‌ شدن پرداخت حق بیمه برای مهاجران دارای اقامت قانونی عنوان می‌شود. بر اساس این رویکرد، بیمه سلامت در عمل به یکی از شروط مهم در فرآیند تمدید برخی وضعیت‌های اقامتی تبدیل شده است.

همزمان، هزینه‌های بیمه نیز در برخی طرح‌ها افزایش یافته و به سطحی رسیده که برای خانواده‌های چندنفره می‌تواند به چندین میلیون تومان در سال برسد. این افزایش هزینه، به‌ویژه برای کارگران روزمزد و خانواده‌های کم‌درآمد، فشار اقتصادی قابل توجهی ایجاد کرده و بحث توان پرداخت را به یکی از محورهای اصلی انتقادها تبدیل کرده است.

محدودیت خدمات بیمه‌ای؛ تمرکز بر بستری

یکی از مهم‌ترین چالش‌های ساختاری بیمه سلامت مهاجران، محدود بودن برخی خدمات به حوزه بستری است. در حالی که بخش عمده هزینه‌های درمانی روزمره مربوط به ویزیت پزشک، دارو و خدمات سرپایی است، پوشش بیمه‌ای در بسیاری از موارد این بخش‌ها را به‌طور کامل شامل نمی‌شود.

این موضوع باعث شده بیمه بیشتر نقش حمایتی در شرایط بحرانی داشته باشد تا یک نظام جامع پیشگیرانه سلامت.

دیدگاه کارشناسی درباره پیامدهای سیاست فعلی

در کنار این روند، برخی کارشناسان حوزه مهاجرین نسبت به پیامدهای سیاست یکسان‌سازی و افزایش هزینه‌ها هشدار داده‌اند. حجت‌الاسلام سید نور احمد مبارز از جمله این کارشناسان است که معتقد است «یکسان‌سازی اجباری حق بیمه بدون توجه به توان اقتصادی مهاجرین، فشار مضاعفی بر اقشار کم‌درآمد وارد می‌کند و می‌تواند به حذف تدریجی بخشی از جامعه مهاجر از پوشش بیمه‌ای منجر شود».

به باور او، تنوع گسترده اقتصادی در میان مهاجران از خانواده‌های زیر خط فقر تا فعالان اقتصادی ایجاب می‌کند که نظام بیمه‌ای به‌صورت پلکانی و متناسب با توان پرداخت طراحی شود. او همچنین تأکید دارد که محدود بودن خدمات به بستری، در کنار افزایش هزینه‌ها، کارآمدی واقعی بیمه را زیر سؤال می‌برد.

پیوند بیمه با وضعیت اقامت؛ افزایش حساسیت اجتماعی

یکی دیگر از ابعاد مهم این موضوع، ارتباط غیرمستقیم بیمه سلامت با وضعیت اقامت مهاجران است. در برخی موارد، داشتن بیمه فعال یکی از الزامات اداری برای تمدید یا تثبیت وضعیت اقامت محسوب می‌شود؛ مسئله‌ای که باعث شده عدم توانایی در پرداخت حق بیمه، پیامدهایی فراتر از حوزه درمان داشته باشد.

این وضعیت، حساسیت اجتماعی موضوع بیمه را افزایش داده و آن را از یک خدمت صرفاً رفاهی، به یک مؤلفه تعیین‌کننده در زندگی روزمره مهاجران تبدیل کرده است.

این در حالیست که بیمه سلامت مهاجران افغانستانی در ایران در نقطه‌ای میان توسعه پوشش حمایتی و افزایش فشارهای اقتصادی قرار دارد. از یک‌سو تلاش‌هایی برای گسترش خدمات و سامان‌دهی نظام بیمه‌ای انجام شده و از سوی دیگر، افزایش هزینه‌ها، محدودیت خدمات و الزامی شدن پرداخت‌ها، چالش‌های جدی برای اقشار کم‌درآمد ایجاد کرده است. آینده این نظام تا حد زیادی به اصلاح ساختار تعرفه‌ها، گسترش خدمات سرپایی و حرکت به سمت مدل‌های منعطف‌تر بیمه‌ای وابسته خواهد بود.

در شرایط فعلی، مهم‌ترین چالش بیمه مهاجران، نه صرفاً پوشش یا عدم پوشش بلکه «تناسب هزینه با توان واقعی پرداخت» است.
در صورت عدم اصلاح ساختار پلکانی، بیمه می‌تواند به‌جای ابزار حمایت اجتماعی، به عامل خروج تدریجی اقشار ضعیف از چرخه رسمی سلامت تبدیل شود.