گزارش یونیسف و یونسکو از تداوم محرومیت تحصیلی دختران و کاهش شدید دانشجویان مرد در افغانستان

سازمان آموزشی، علمی، فرهنگی ملل متحد، یونسکو، و صندوق کودکان ملل متحد، یونیسف، در یک گزارش مشترک با عنوان «وضعیت آموزش افغانستان در سال 2026» آورده‌اند که در سال روان حدود 208 هزار دانشجوی مرد در مراکز تحصیلات عالی افغانستان ثبت‌نام کرده‌اند؛ در حالی که شمار آنان در سال 2019 حدود 306 هزار تن برآورد شده بود.

بر اساس این گزارش، شمار دانشجویان زن نیز از حدود 119 هزار تن در سال 2019 به 89 هزار تن در سال 2022 کاهش یافت، در سال 2023 به نزدیک صفر رسید و از سال 2024 به بعد نیز صفر شد.

این آمار نشان می‌دهد که کاهش مشارکت در تحصیلات عالی تنها به ممنوعیت تحصیل زنان در دانشگاه‌ها محدود نمی‌شود و شمار مردانی که وارد تحصیلات عالی می‌شوند نیز به‌طور قابل توجهی کاهش یافته است.

در این گزارش، کاهش توان مالی خانواده‌ها برای پرداخت هزینه‌های تحصیلات عالی، محدودشدن فرصت‌های کاری برای فارغ‌التحصیلان و فشارهای مالی بر دانشگاه‌های خصوصی از عوامل مؤثر بر کاهش مشارکت در آموزش عالی عنوان شده‌اند.

این گزارش همچنین از کاهش چشمگیر شمار استادان و مدرسان دانشگاه‌های افغانستان خبر می‌دهد به طوری که شمار استادان دانشگاه از حدود 18 هزار و 900 تن در سال 2019 به 12 هزار و 700 نفر در سال 2025  کاهش یافته است.

این کاهش در زنان به‌مراتب شدیدتر بوده است به طوری که در سال 2019 حدود دو هزار و 600 استاد زن در دانشگاه‌های افغانستان فعالیت داشتند اما این رقم در سال 2023 به حدود یک هزار و 100 نفر، در سال 2024 به 800 نفر و در سال 2025 به اندکی بیش از 100 نفر کاهش یافته است.

همچنین در حالی که ممنوعیت تحصیل دختران در صنف‌های بالاتر از ششم ادامه دارد، در دوره پیش از دانشگاه نیز شمار پسران در صنف‌های دهم تا دوازدهم از حدود 750 هزار نفر در سال 2023 به 700 هزار نفر در سال 2024 و 660 هزار نفر در سال 2025 کاهش یافته است.

یونیسف برآورد کرده است که از زمان وضع محدودیت‌ها در سال 2021، بیش از 2.6 میلیون دختر از آموزش متوسطه محروم شده‌اند.

آموزش عالی در دوره حاکمیت طالبان با تغییرات گسترده در نصاب درسی نیز روبه‌رو شده است.

بر اساس گزارش، در سال 2025 به دانشگاه‌های دولتی و خصوصی دستور داده شد 679 کتاب و ماده آموزشی را حذف و تدریس 18 مضمون دانشگاهی را متوقف کنند که این مضامین شامل موضوعات مرتبط با حقوق بشر، دموکراسی، جنسیت، حکومت‌داری و دیگر بخش‌های علوم اجتماعی بوده‌اند.

گزارش می‌گوید بیش از 200 مضمون دیگر نیز در انتظار بازنگری باقی مانده‌اند.

بر بنیاد این گزارش، کاهش آموزش رسمی متوسطه و عالی همزمان با گسترش قابل توجه آموزش‌های اسلامی بوده است.

بر اساس آمارهای اداری ذکرشده در گزارش، شمار مراکز آموزش اسلامی یا مدرسه‌ها از یک هزار و 127 مرکز در سال 2019 به 17 هزار و 832 مرکز در سال 2023 و حدود 20 هزار و 700 مرکز در سال 2025 افزایش یافته است.

این مراکز در سال 2025 حدود 2.46 میلیون دانش‌آموز و 84 هزار آموزگار داشته‌اند که حدود 716 هزار نفر، معادل 29 درصد دانش‌آموزان گزارش‌شده، دختر بوده‌اند.

با این حال، یونیسف و یونسکو هشدار داده‌اند که محدودیت در راستی‌آزمایی مستقل این داده‌ها، ارزیابی کامل میزان مشارکت، کیفیت آموزش و نتایج یادگیری در مراکز آموزش اسلامی را دشوار می‌کند.

افزون بر این، گزارش هشدار می‌دهد که تأمین آموزگاران زن در آینده با خطر جدی روبه‌رو است؛ زیرا دختران نمی‌توانند آموزش رسمی را بالاتر از صنف ششم ادامه دهند و زنان نیز اجازه رفتن به دانشگاه را ندارند.

بر بنیاد این گزارش، در صورت ادامه محدودیت‌های کنونی، تا سال 2030 ممکن است کمبود بیش از 11 هزار آموزگار زن در مکاتب ابتدایی ایجاد شود.

افغانستان در سال 2026 حدود 175 هزار و 800 آموزگار در مکاتب دولتی عمومی داشته است که نزدیک به 57 هزار و 800 نفر، معادل 32.9 درصد آنان، زن بوده‌اند.

در میان مکاتب دولتی که حضور دانش‌آموزان دختر را گزارش کرده‌اند، 57.3 درصد هیچ آموزگار زن نداشته‌اند.

این رقم در مناطق روستایی به 61.8 درصد و در مکاتب ابتدایی به 75.1 درصد رسیده است.

یونیسف و یونسکو می‌گویند نظام آموزشی افغانستان همچنان از ظرفیت قابل توجه و تقاضای گسترده مردم برای آموزش برخوردار است اما محدودیت‌ها، کاهش مشارکت، ضعف در نتایج یادگیری و کاهش منابع مالی، مسیر آموزش از مکتب ابتدایی تا دوره متوسطه، دانشگاه، آموزش مهارت‌ها و اشتغال را محدودتر کرده است.