یلدا در افغانستان؛ از سفره‎های رنگین تا تصمیم های سپید

<div style="direction: rtl; text-align: justify;">شب یلدا در فرهنگ مردم افغانستان جایگاه بالایی دارد، به گونه‎ای که در این شب، سفره‏‎های مردم رنگین و قصه‎های آنان طولانی و عزم آنان برای انجام اعمالی نیک جزم می‌شود.</div> <div style="direction: rtl; text-align: justify;"><span style="font-size: 12px;">شب یلدا یا «شب دیجور» که نخستین شب از «چله کلان» در افغانستان خوانده می‎شود، پایان خزان و آغاز زمستان است.</span></div> <div style="direction: rtl; text-align: justify;">این شب، در نزد مردمان منطقه شبی خجسته و مبارک بوده که همواره با مراسم‎های ویژه‎ای برگزار ‎شده است.</div> <div style="direction: rtl; text-align: justify;">مراسم یلداشب، پس از غروب خورشید در روز سی‎ام ماه قوس تا طلوع آفتاب در صبحدم اول ‎ماه جدی که نخستین روز فصل زمستان است، به فال نیک گرفته می‎شود.</div> <div style="direction: rtl; text-align: justify;">از همین روز تا 40 روز بعد یعنی تا دهم ماه دلو را به نام «چله کلان» یاد می‎کنند و پس از دهم ماه دلو به مدت 40 روز دیگر یعنی تا بیستم ماه حوت «چله کوچک» نامیده می‌شود.</div> <div style="direction: rtl; text-align: justify;">همچنان فرهیختگان و پژوهشگران عرصه فرهنگ، جشن یلدا را جشن بزرگداشت علم و دانش در دوران باستان دانسته و گفته‎اند: نیاکان ما در 7 هزار سال پیش به گاه‎شماری خورشیدی دست پیدا کرده و با تفکر و تأمل دریافتند که نخستین شب زمستان بلندترین شب سال است.</div> <div style="direction: rtl; text-align: justify;">این شب، در فرهنگ کهن افغان‎ها جایگاه ویژه‎ای دارد و به‎رغم تحولات گسترده فرهنگی، جایگاه خود را در بین مردم همچنان حفظ کرده است.</div> <div style="direction: rtl; text-align: justify;"> </div> <div style="direction: rtl; text-align: justify;"><strong>شب یلدا؛ نقطه مشترک فرهنگ‎ها</strong></div> <div style="direction: rtl; text-align: justify;">کارشناسان، بر این باورند که شب یلدا، با نام‎های مختلف از گذشته‎های دور در بین ادیان و فرهنگ‎های مختلف جهان وجود داشته و هم ‎اکنون نیز از این شب، به صورت گسترده تجلیل می‎شود.</div> <div style="direction: rtl; text-align: justify;">«صاحب‎نظر مرادی» پژوهشگر فرهنگی ـ تاریخی کشورمان بر این باور است که شب یلدا همانند جشن نوروز، یکی از پرشکوه‎ترین جشن‎ها و مناسبت‎های تاریخی و فرهنگی افغانستان است.</div> <div style="direction: rtl; text-align: justify;">هرچند وی، گرامیداشت این شب را در بین سایر فرهنگ‎ها و ادیان یادآوری می‎کند، اما تأکید می‎کند که زادگاه و پرورشگاه اصلی این جشن، در گذشتگان باستان بوده است.</div> <div style="direction: rtl; text-align: justify;">براساس اظهارات این فرهیخته کشور، شب یلدا برابر با 21-22 ماه دسامبر میلادی است و فرقه‎های مختلف زادروز حضرت عیسی مسیح را مصادف با آغاز فصل زمستان می‎دانند و جشن «کرسمیس» را در همین روز برگزار می‎کنند.</div> <div style="direction: rtl; text-align: justify;">به گفته وی «ابوریحان بیرونی» در کتاب «آثارالباقیه» نوشته است: «منظور از میلاد، میلاد مهریا خورشید است» و نامگذاری نخستین ماه زمستان بنام «دی»ماه به معنای «دادار» یا «خدوانداز» از همان باورهای «میترایی» تراویده است.</div> <div style="direction: rtl; text-align: justify;">وی در ادامه خاطرنشان کرد: در بین «زرتشتیان» ایران باستان سفره شب یلدا شامل میوه‎های تازه و خشک بود که به افتخار پیروزی «اهورا مزدا براهریمن» و یا غلبه روشنایی بر تاریکی ترتیب می‎یافت.</div> <div style="direction: rtl; text-align: justify;">مرادی تصریح کرد: نخستین روز زمستان در نزد مزدکیان» (خرم‎دینان) با گرامی‎داشت پرشکوهی همراه بود و از آن به نام «خرم‎روز» یاد کرده‎اند.</div> <div style="direction: rtl; text-align: justify;">وی در ادامه افزود: برگزاری جشن شب یلدا هنوز در میان «دهگانان باختری»، «تخارستانی»، «بدخشانی» و «تاجیکستان» با شب زنده‎داری معمول است.</div> <div style="direction: rtl; text-align: justify;">این کارشناس فرهنگی اظهار داشت: یهودیان در این شب جشن «ایلانوت» یا «جشن درخت» را برگزار می‎کردند و با شمع‎افروزی به نیایش می‎پرداختند و «آشوریان» در این شب «آجیل» مشکل‌گشا می‎خوردند.</div> <div style="direction: rtl; text-align: justify;">مصریان باستان در چهار هزار سال پیش جشن «میلاد خورشید» را برابر به شب چله بزرگ جشن می‎گرفتند و آن ‎را به‎ مدت 12 روز به عنوان نماد 12 ماه در سال با رقص و پایکوبی و شادی ادامه می‎دادند.</div> <div style="direction: rtl; text-align: justify;">در رم و یونان باستان، نخستین روز زمستان روز بزرگداشت از خداوند خورشید بود که آن ‎را «ناتالیس انویکتوس» که میلاد معنی دارد، جشن می‎گرفتند.</div> <div style="direction: rtl; text-align: justify;">وی افزود: به نوشته «داریوش کیانی» پژوهشگر بزرگ ایران جشن یلدا در روسیه از روزگار پیش از مسحیت به‎ مدت 12 روز به عنوان عید سالیانه دهقان برگزار می‎شد» و آن ‎را با مراسم‌های متنوعی تجلیل می‎کردند.</div> <div style="direction: rtl; text-align: justify;"> </div> <div style="direction: rtl; text-align: justify;"><strong>دلیل خوردن هندوانه و شب‎نشینی در شب یلدا</strong></div> <div style="direction: rtl; text-align: justify;">آنان در این شب با خوردن هندوانه، انار و خربزه به عنوان محصول با امتیاز کشاورزان بدان باورند که خوردن هندوانه در شب یلدا سبب کاهش تشنگی و افسردگی در گرمای تابستان می‎شود.</div> <div style="direction: rtl; text-align: justify;">چون یلدا درازترین سال شب است، مردم می‎خواهند با شب‎نشینی عمر شب و تاریکی را کوتاه سازند و از غفلت‎زدگی خود بکاهند.</div> <div style="direction: rtl; text-align: justify;">در شب یلدا، جنگ و خون‎ریزی و حتی کشتن گوسفند و مرغ نیز ممنوع بوده که خود، دل‎های مردم را به احتراز از جنگ و کدورت وامی‎داشت.</div> <div style="direction: rtl; text-align: justify;">مردم آریایی در این شب به خاطر کوتاه کردن درازای آن به سفره آرایی از میوه‎های فصلی و خشک می‎پرداختند و بزرگ‎سالان برای افراد جوان خانواده قصه‎ها و افسانه‎های ملی خود را بازگو می‎کردند.</div> <div style="direction: rtl; text-align: justify;"> </div> <div style="direction: rtl; text-align: justify;"><strong>گردهمایی‎ شاعران و شب‎نشینی‎ها گروهی</strong></div> <div style="direction: rtl; text-align: justify;">از نمادهای بارز دیگر شب یلدا، شعرخوانی به ویژه شاهنامه‎خوانی بوده است، هرچند شاهنامه‎خوانی تقریباً تا پایان زمستان ادامه پیدا می‎کرد.</div> <div style="direction: rtl; text-align: justify;">در گذشته‎ها شاعران گردهم می‎آمدند و در این شب، تازه‎ سروده‎های خود را به خوانش می‎گرفتند، اما این رسم تاکنون همچنان پابرجا مانده است.</div> <div style="direction: rtl; text-align: justify;">«خانه فرهنگ افغانستان»، نیز در این شب، در سال‎های اخیر، مراسم‎های ویژه شب یلدا را با قصه‎گویی و شعرخوانی تجلیل می‎کند.</div> <div style="direction: rtl; text-align: justify;">افزون بر شاهنامه در مناطق مرکزی افغانستان، مجموعه شعر«حمله حیدری» که در مدح امیرالمومنین علی (علیه‎السلام) توسط فردی به نام «میرزا رفیعا» سروه شده بود، در این شب خوانده می‎شود.</div> <div style="direction: rtl; text-align: justify;">بزرگان خانواده‎ نیز در این شب، خورجین افسانه‎ها را باز کرده و برای کوچک‎ترهای خانواده آن را بازگو می‎کنند، افسانه‎هایی که بیش‎ترین بار فرهنگی و تاریخی دارد.</div> <div style="direction: rtl; text-align: justify;"> </div> <div style="direction: rtl; text-align: justify;"><strong>شب تصمیم‎های نیک</strong></div> <div style="direction: rtl; text-align: justify;">«محمد امان پیکار» یکی از اهالی کابل می گوید که در شب یلدا چندین بزرگ خانواده در کنار هم جمع می‎شدند و ضمن بازگو کردن درددل‎ها و احیاناً مشکلات، درصدد پیدا کردن راه‎های بهتر می‌باشند.</div> <div style="direction: rtl; text-align: justify;">وی افزود: در این شب برخی همچنین تصمیم‎های بسیار نیک همانند پیشنهاد ازدواج صورت می‎گیرد و حتی تصمیم‎های مشترک دیگر مانند راه‎اندازی تجارت و فعالیت‎های اقتصادی گرفته می‎شود.</div>