مواد مخدر؛ لکهء ننگ برای افغانستان

"سی سال پیش مثلث طلایی (برما، تایلند و لائوس) مرکز مواد مخدر دنیا بود، بعد از آن به مدت ده سال پاکستان مرکز مواد مخدر پنداشته می شد، وقتی روس ها از افغانستان خارج شدند، کشت این مواد درافغانستان گسترش یافت و در زمان طالبان کشت تریاک سرتاسری شد، پس مواد مخدر یک پدیدهء جنگ است. " این واقعیت تلخ را جنرال محمد داوود داوود؛ معین مبارزه با مواد مخدر وزارت امور داخله ابراز نمود. این پدیده که آغاز پیدایش آن به سالها قبل برمی گردد، همزمان با شروع جنگ و درگیریها در افغانستان بر زرع ، تولید و قاچاق ان افزوده شد. قرار گفته های معین مبارزه با مواد مخدر وزارت داخله ، پیوند تریاک و تروریزم یک گره عمیق خورده و این پدیده یکی دیگر از محصولات منفی جنگ سه دهه در افغانستان می باشد که از بیرون از مرزها بر افغان ها تحمیل گردید. شبکه های بین المللی بدون شک مواد مخدر تولید شده در افغانستان مصرف جهانی دارد. این مواد وقتی از افغانستان خارج می شود در سرتاسر دنیا از کشورهای همسیایه چون ایران، پاکستان و روسیه گرفته تا دورترین نقاط دنیا و ساحات دور دست قاره های افریقایی و امریکایی نیزپخش می شود. در آمد حاصل از مواد مخدر نیز از طریق بانکهای جهانی رد و بدل می شود. به گزارش سایت انترنتی الجوار، درآمد حاصل از قاچاق مواد مخدر افغانستان 95 درصد کل تجارت مواد مخدر جهان را شامل می شود. این درحالیست که انتونیوماریا کوستا مدیراجرایی دفتر مبارزه با مواد مخدر و جرایم سازمان ملل، در گزارش اخیر خود میزان تجارت تریاک افغانستان در سال گذشته را نزدیک به 8/2 ملیارد دالر تخمین زده بود. سوال اساسی این است که انتقال این حجم بزرگ مواد مخدر در یک مسیر طولانی قاچاق، چگونه ممکن می باشد.؟ به باور آگاهان امور درعقب قضیهء مواد مخدر افغانستان دست های زیاد کار می کنند و قاچاقچیان بین المللی درشبکه های داخلی و خارجی دخیل می باشند. سید محمدعلی رضوانی؛ کارشناس مسایل سیاسی با اشاره به این مسئله می گوید:" به هیچ وجه ممکن نیست که بدون هماهنگی مهره ها در درون دولت افغانستان و شبکه های بزرگ بین المللی، این حجم بزرگ مواد مخدر از افغانستان خارج شود." این درحالیست که چندی پیش ویکتورایوانف؛ مسوول مبارزه با مواد مخدر روسیه، دولت افغانستان و کشورهای عضو ناتو را بخاطر کنترول نکردن درست مواد مخدر مقصر خواند. آقای ایوانف که در زمان شوروی سابق مسوولیت نیروهای ارتش شوروی را به عهده داشت گفت:"در زمان طالبان تولید مواد مخدر در افغانستان کاهش یافته بود ولی با حضور نیروهای بین المللی در این کشور به شدت افزایش یافت." ایوانف گفت که روسیه از وضعیت مبارزه بامواد مخدر در افغانستان خوشنود نیست. ایوانف بطور خاص از شمال تاجیکستان- افغانستان بعنوان مسیری بسیار آسان برای استفاده قاچاقچیان یاد کرد. این مقام روسی خواهان نقش بیشتر روسیه در ایجاد کمربندها در داخل خاک افغانستان گردید. اما به گفتهء زلمی افضلی؛ سخنگوی وزارت مبارزه با مواد مخدرافغانستان، روسیه در حالیکه می تواند نقش بازدارنده در قاچاق مواد مخدر داشته باشد، اما تا هنوز نتوانسته در این راستا بطور موثر عمل نماید. وی می گوید:"مسیرعمدهء ترافیک مواد مخدر از جزیرهء بالکان به سمت اروپا است که روسیه در این ناحیه می تواند، کمربند ایجاد نماید اما این کشور نتوانسته است در این خصوص جدی عمل نموده و در خصوص کمک به دولت افغانستان نیز اقدام موثر نداشته است." به باورمحمدظاهرعباسی کارشناس مسایل سیاسی، چون پروسهء مواد مخدر یک مسئلهء سیاسی برای رقابت ها نیز می باشد، این اظهار نظرهای مقامات روسیه می تواند به نوعی برای نفوذ بیشتر در صحنهء سیاسی افغانستان تلقی شود. آقای عباسی می گوید:"چون در تحول جدید روسیه نقش بارزی در افغانستان نداشت، بنابراین می خواهد با استفاده از این ابزار، جدی تر وارد صحنه ی سیاسی و جغرافیایی افغانستان شود." به باور جنرال داوود، سیاست های شوروی سابق که روسیه میراث دار آن است، بنیانگذار معضل مواد مخدر در افغانستان می باشد. وی می گوید: "کشت مواد مخدر و معضل ناشی از این پدیده از حملات اشغالگرانهء روس ها بوجود آمد." مجمد جاوید امیری؛ محصل علوم سیاسی براین نظراست:" دلیل اینکه افغانستان به مرکزیت مواد مخدر تبدیل شده است، عوامل بزرگ بین المللی دارد." به باور وی تا زمانی که تمام دنیا برای نابودی این پدیدهء شوم یکدست نشوند، هرگز نمی توان به نتایج مطلوب دست یافت. زلمی افضلی تنها نقش ایالات متحده و کشور انگلستان را در امر مبارزه با مواد مخدر برجسته دانسته و کمک دیگر کشورها را در این خصوص کمرنگ می داند. نقش قدرت های محلی همانگونه که نقش شبکه های بزرگ بین المللی در گسترش مواد مخدر و تولید آن در افغانستان قابل توجه است، پیوند آنها به قدرت های محلی نیز امر گریز ناپذیر می باشد. در این میان، دولت افغانستان نیز با اتهامات شدیدی روبرو شده است. گفته می شود دولت حامد کرزی علاقه ء به مبارزه با تولید و قاچاق مواد مخدر در این کشور ندارد، زیرا سیاستمداران پرنفوذ محلی در قاچاق مواد مخدر دست دارند. این اتهام نتیجهء تحقیق یک خانم آلمانی به نام "سیتها ماس" در مرکز تحقیقی علم و سیاست در آلمان است. این تحقیق با عنوان "پیشرفت های شغلی از راه مواد مخدر در افغانستان" منتشر شده است. این محقق آلمانی پیشنهاد می کند" برای پایان دادن به این شرایط باید همه سیاست مداران که به گونهء در رابطه با مواد مخدر فعال هستند از پست های سیاسی شان برکنار شوند." او بر این نظر است که سیاست ستراتژیک و طولانی مدت تنها راه مبارزه با تولید و قاچاق مواد مخدر در افغانستان است که به گفتهء وی تحقق آن 20 تا 30 سال وقت را دربرمیگیرد. عدهء از کارشناسان نیز دولت را در این راستا مقصر دانسته و ضعف اداره را دلیل اصلی باقی ماندن این مهره ها در سطح قدرت می دانند. شهلاعطا؛ نماینده مردم در ولسی جرگه می گوید:" دولت درحال حاضر این توان را ندارد تا از کشت، ترافیک و تولید مواد مخدر جلوگیری نماید." سید محمدعلی رضوانی با تأیید این نظر می افزاید:"شیوع کشت مواد مخدر در افغانستان از زمان انارشیزم و نبود حاکمیت دولت شکل گرفت. همین دلیل نیز تا هنوز باقی است. یکی از دلایل تبدیل شدن افغانستان به پایتخت مواد مخدر، نبود حاکمیت در کشور بوده و قدرت های محلی و سهم گیری آنان در سود حاصل از مواد مخدر نیز دلیل دیگر آن می باشد. بطور مثال در بدخشان و قسمت هایی از هلمند نقش قدرت های محلی باعث تخریب نشدن این مزارع شده است." سخنگوی وزارت مبارزه با مواد مخدر، این گفته ها را به شکل دیگری تفسیر می کند. به نظر وی قاچاقبران مواد مخدر بخاطر بهره برداری وارد پست های دولتی شده و از این موقعیت برای قاچاق مواد مخدر استفاده می کنند. آقای افضلی اضافه می کند:" قاچاقبران برای سوء استفادهء خویش از هر لباسی استفاده نموده و با هر نیرنگی متوسل می شوند، ممکن است همین قاچاقبرانس زمانی در هیئت یک فرد قدرتمند دولت در اداره های محلی یا مرکزی نیز حضور پیدا کند." مبارزه با مواد مخدر درحالیکه از کم کاری دولت در راستای مبارزه با مواد مخدر شکایت های زیادی وجود دارد، جنرال داوود از روند مبارزه با مواد مخدر رضایت داشته و از پیشرفت های چشمگیری در این خصوص سخن می گوید. وی به پاک شدن 20 ولایت از مواد مخدر اشاره نموده می گوید: " اکثریت قاطع ولایات افغانستان از این بوتهء ننگ آور عاری شده و بنا به تأیید سازمان ملل متحد در سال گذشته، حدود 40.5 فیصد در کشت مواد مخدر کاهش رو نما گردیده است." جنرال داوود، مبارزه با مواد مخدر را یک پروسهء طولانی مدت می داند و معقتد است که ما تا هنوز در آغاز راه هستیم. وی تکمیل شدن این اقدامات و رسیدن به پایان راه را مستلزم مساعدت های جهانی و مردمی دانسته می گوید:" در سال جاری نیز پیشبینی ما این است که کاهش 50 فیصدی در کشت کوکنار بوجود آید. این کاهش به دلیل عوامل مختلف است؛ مثلا آفتی که به مزارع خشخاش وارد شده، وتخریب مزارع خشخاش و ... ما امیدواریم که در سال جاری سه ولایت دیگر نیز از کشت مواد مخدر پاک شود." برای مبارزه با کشت، ترافیک و پروسس مواد مخدر راه حلهای متفاوتی موجود است که از جملهء آنها به موارد ذیل اشاره می شود. 1- تخریب مزارع تخریب و یا سمپاشی مزارع یکی از اقدامات جنجال برانگیز بوده که همواره مورد انتقاد مردم افغانستان بخصوص دهاقین مزارع تریاک قرار گرفته است. عدهء از دهقانان با عقد قرارداد با طرف معامله و قاچاقبران بزرگ، پول پیش پرداخت دریافت می کنند که مبلغ دریافتی را نمی توانند با کشت بذرهای دیگری جبران نمایند. در مواردی که این مزارع توسط نهادهای دولتی سمپاشی یا تخریب گردد، این دهقانان دچار یک بحران اقتصادی شده و متحمل خسارت های کلانی خواهند شد. بطور مثال؛ از سال 2000 به اینسو سه بار کشت کوکنار در ولایت ننگرهار ممنوع اعلام شده، اما دوباره کشت آن آغاز شده است. مردی که خود را "جمعه خان" معرفی می کند، مسکونهء یکی از نواحی کوهستانی هم مرز با پاکستان است. او به تازگی با ازدواج دختر شش سالهء خود، برای بازپرداخت قرض، با پسر یک طلبکار موافقت کرده است. بنا به گفتهء این مرد، تا زمانی که کوکنار کشت می کرد می توانست سود قرض خود را بدهد، هر چند هیچگاه اصل پول را نمی توانست پرداخت کند. اکنون ممنوعیت کشت کوکنار باعث شده که او به کشت گندم که سود پایین دارد روی بیاورد. وی امسال حتی نمی تواند خانواده اش را سیر نگه دارد. از آنجا که او زمین ندارد، دخترانش تنها دارایی اش محسوب می شوند. این مرد تا کنون دو دختر خود را برای پرداخت قرض داده است و با کوچکترین دختر خود هم قرض 2000 دالری را پرداخته است. این یک نمونه از مواردی است که در صورت تخریب مزارع کوکنار اتفاق خواهد افتاد. اما معین مبارزه با مواد مخدر و سخنگوی وزارت مبارزه با مواد مخدر تأکید دارند که طبق قانون اساسی کشور هرگونه سهم گیری در تولید و کشت مواد مخدر جرم است و باید با آن برخورد جدی وقانونی صورت گیرد. جنرال داوود می گوید که ما در این خصوص تا اکنون با گذشت و ملایمت برخورد نموده ایم. وی می افزاید:"اصل هدف این است که دهاقین فقیر که با گرفتن پول پیش پرداخت مجبور به کشت کوکنار می شوند، تحت فشار قرار نگیرد. ما به دلیل عدم فشار روی دهاقین، از نوعی نرمش کار گرفته و خواسته ایم تا این پدیدهء شوم را از طریق موعظهء حسنه کاهش دهیم." 2- کشت بدیل راه بهتر و مناسب تر محو مزارع کوکنار، راه انداختن کشت جاگزین است. به باور انجنیر حلیم تمنا کارشناس امور زراعتی، کشور ما بدلیل داشتن ظرفیت های مناسب و اقتصاد زراعتی می تواند در کشت جاگزین برای تریاک موفق باشد. وی می گوید:" دولت افغانستان در این راستا نتوانسته است راه حل مناسبی را در پیش گیرد." جنرال داوود نیز با تاکید بر موفقیت نبودن دولت در این راستا می افزاید: "با وجودی که افغانستان یک کشور زراعتی است، بدلیل نبود زمینه، تجربه و ابزارآلات لازم، این پروسه پیشرفت چندانی نداشته است. ما کوشش می کنیم در هر ولایت مطابق با شرایط آن منطقه، زمینه ها و بذر کشت جاگزین را فراهم کنیم." گل رحمان که خود را به نام مستعار معرفی می کند و شغل دهقانی را در ولایت هلمند دارد می گوید:"درصورتیکه که دولت بتواند زمینه های مناسب کشت حلال و مشروع را برای ما فراهم آورد و فایدهء آن نیز تا حدودی مناسب باشد، طرح کشت جاگزین موفق خواهد شد، در غیر این صورت این مشکل همچنان ادامه خواهد داشت." معین مبارزه با مواد مخدر وزارت داخله نیز با درک این مهم می گوید:" به دلیل نبودن بازار خوب برای محصولات مشروع زراعتی و وارد شدن آن از کشورهای همسایه با قیمت ارزان، زمینه برای عرضه ی دیگر محصولات زراعتی خوب نمی باشد. لذا ما آنگونه که در عرصهء تنفیذ قانون موفقیت های چشمگیری داشتیم، در زمینه کشت بدیل از توفیق چندانی برخوردار نبوده ایم." اما وی تأکید دارد "درسال جاری ستراتیژی جدید ایالات متحده آمادهء سرمایه گذاری بزرگ برای کشت بدیل است و دولت افغانستان نیز تصمیم دارد تا بودجهء انکشافی بیشتری را در این مورد اختصاص دهد." وی درخصوص طرح مشخص در زمینهء کشت بدیل می گوید:"ما کوشش می کنیم در هر ولایت مطابق با شرایط آن منطقه، زمینه ها و بذر کشت جاگزین را فراهم کنیم." 3- محاکمه قاچاقچیان عدم جدیت مجازات و مکافات در افغانستان وضعف سیستم قضایی در کشور یکی دیگر از عوامل عدم مؤثریت مبارزه با مواد مخدر در افغانستان به شمار می رود. به باور آگاهان امور موجودیت فساد اداری و عدم حاکمیت قاطع دولت یکی از دلایل بزرگ گسترش مواد مخدر در افغانستان می باشد. سید محمدعلی رضوانی در این خصوص به این نکته اشاره می کند:"دولت افغانستان چون حاکمیت ضعیف داشته و از فساد اداری رنج می برد، نتوانسته است درست و دقیق بر محو و کنترول مواد مخدر موفق باشد." اما جنرال داوود از ایجاد یک مرکز "عدلی اختصاصی" سخن به میان می آورد که در راستای مبارزه و دستگیری عوامل قاچاق مواد مخدر را فعالیت می کند. به نظر وی کارکرد این اداره می تواند نمونهء خوبی برای سایر بخش ها نیز باشد. وی می گوید:"ما در سال 2006 مرکز عدلی اختصاصی مبارزه با مواد مخدر را ساختیم که در چوکات آن وزارت امور داخله، وزارت عدلیه، لوی څارنوالی و قضا همکاری مشترک دارند که یک نهاد قابل اعتماد در سطح ملی و بین المللی می باشد. تا هنوز این نهاد در کارنامهء خویش، فیصلهء صدها دوسیه جرمی را دارد. تنها در سال 1388 به تعداد 341 نفر که شامل 241 دوسیه می باشد، توسط این اداره تحت تعقیب قانونی قرار گرفته اند." وی به این انتقاد که بیشترین دستگیر شدگان در رده های پایین قاچاق قرار دارند اینگونه پاسخ می دهد:"دراین پروسه توسط پولیس تحقیق و څارنوالی اکثرا کسانی که ابزار قاچاق قرار می گیرند، دستگیر می شوند. اما اهمیت قضیه در این است که با استفاده از استخبارات انسانی و فنی توسط این افراد به قاچاقبران اصلی دسترسی پیدا می کنیم." آمار تکان دهنده به تاریخ 21 ماه جون در یک کنفرانس خبری، محمد ابراهیم ازهر؛ معین وزارت مبارزه با مواد مخدر گفت:"بعد از سروی سازمان ملل متحد در سال 2005، در استفاده کنندگان تریاک 53 فیصد افزایش رونما گردیده است. تعداد استعمال کننده گان هیرویین به 140فیصد افزایش یافته و تکان دهنده تر اینکه یکی از جاهای که اعتیاد در آن دیده می شود، قوای امنیتی افغانستان است. بنا بر گزارش دفتر دولت امریکا در ماه مارچ، بین 12 الی 41 فیصد سربازان پولیس ملی افغان (وابسته به مرکز تربیوی که در انجا سروی شده بود) از اعتیاد به مواد مخدر رنج میبرند. با اشاره به یافته های کنفرانس خبری 21 جون، معاون نماینده خاص ملل متحد اقای رابرت واتکنس گفت:"استفاده مواد مخدر میان پولیس یک خطر برای امنیت و سلامت تمام ملت ها است." دفتر UNODC یک آمار تکان دهنده را اعلام کرده که بر مبنای آن 50 فیصد استعمال کنندگان مواد مخدر به اطفال شان تریاک میدهند. در افغانستان، به شکل سنتی از شیره تریاک خام برای آرامش اطفال استفاده میشود و یا بنا بر کمبود گسترده به مراکز صحی، از تریاک برای رهایی از درد استفاده میشود. دفتر UNODC استعمال مواد مخدر میان اطفال را آزمایش نکرده ولی یک مطالعه قبلی توسطINL نشان می دهد که روند استفاده از مواد مخدر برای تسکین درد، باعث شده است تا "اطفال نه ماهه، 14 ماهه، و میان دو تا چهار سال" معتاد شوند. مامور INL توم برونی در یک سفر به افغانسنان در ماه جون گفت:"این جوان ترین سن در جهان است که در معرض اعتیاد قرار دارند و هیچگاه قبلا گزارشی در این مورد ندیده بودم." نظر به سروی تنها 10 فیصد معتادین معالجه شده اند. اما سارا والر مشاور کاهش تقاضا به مواد مخدر دفتر UNODC گفت:"کاهش تقاضا به مواد مخدر تنها معالجه طبی نه بلکه به بهداشت روانی نیاز دارد." مرگبارترین مواد دفترجرایم مواد و مخدر سازمان ملل متحد می گوید هیرویین که محصول تریاک است، مرگبارترین مواد مخدر در جهان می باشد. دفترجرایم و مواد مخدر سازمان ملل متحد گزارش می دهد که امروز در جهان تجارت مواد مخدر به 65 ملیارد دالر بالغ گردیده و حدود 15 ملیون انسان معتاد اند. این درحالی است که به گفتهء غلام سعید کارگر؛ سخنگوی وزارت صحت عامه به تعداد 1.5 ملیون نفر در کشور معتاد اند که نیمی از این افراد را کسانی تشکیل می دهند که به مواد مخدر کشنده، همچون تریاک و هیرویین معتاد می باشند. علاوه بر افراد معتاد کسانی نیز قربانی این مواد کشنده می شوند که هیچ تقصیری در این روند ندارند. فوزیه 34 ساله که سه طفل دارد، شوهرش جمعه خان به تریاک معتاد است، وی می گوید: "گاهی اوقات که شوهرم به خانه می آید، کم و بیش پولی را که من کار می کنم به زور از من می گیرد و می رود، او حتی اجناس خانه را می برد و می فروشد. اگر ما مانع او شویم مارا لت و کوب می کند." فوزیه با آنکه خود یک زن معلول است در یک مؤسسه مشغول کار نظافت می باشد. وی و کودکان معصومش که دچار سوء تغذی اند، بی گناه قربانی اعتیاد می شوند. به گفتهء آقای عباسی روانشناس، این اطفال آیندهء خطرناک و زیانباری را خواهند داشت. او می گوید: "این اطفال نسبت به جامعه بد بین بوده و افراد خرابکار به بار خواهند آمد؛ چون با عقده های فروخفته در درون شان به بار می آیند." این درحالی است که گفته می شود دلیل گسترش اعتیاد در کشور، دسترسی آسان و ارزان به مواد مخدر می باشد. محمد؛ یک معتاد 26 ساله می گوید: "ما تریاک را از کسانی می خریم که در سطح شهر کابل آزادانه مثل "نخود" این مواد را عرضه می کنند." اما اینکه چرا در قبال این کار نامشروع مبارزه صورت نمی گیرد، جنرال داوود می گوید: "درسال گذشته بیش از صد نفر از خورده فروشان که برای معتادین مواد عرضه می کنند دستگیرشده اما در بسیار موارد برای این کار از اطفال و زنان استفاده می شود که مطابق به قانون، ما نمی توانیم آنان را دستگیر کنیم." تهیه کننده: محمدرضا گلکوهی