کتاب «فرستاده» زلمی خلیزاد و یک بام و دو هوای سیاست

ماه مبارک رمضان فرصتی شد تا کتاب "فرستاده" نوشته زلمی خلیل‌زاد را بخوانم. در میان مطالب متنوع این کتاب برخی نکات جالب و در خور تاملی یافتم. از جمله اینکه آمریکا و شخص زلمی خلیل‌زاد به عنوان فرستاده ویژه و سفیر این کشور در افغانستان و عراق پس از سرنگون کردن نظامهای استبدادی قبلی در پی ایجاد نظام دموکراتیک بر می‌آید ولی نوع نظامی که در این دو کشور ایجاد میکنند تا حد زیادی متفاوت است.

در افغانستان تلاش بسیاری از سوی خلیل زاد و همفکرانش به عمل می‌آید تا نظام ریاستی و متمرکز ایجاد شود اما در عراق نهایت کوشش خود را به عمل میآورد تا دموکراسی پارلمانی را مستقر سازد. با آنکه افغانستان و عراق شرایط بسیار مشابهی به لحاظ تنوع قومی و مذهبی دارند طبعا این سوال ایجاد میشود که چرا آمریکا و فرستاده ویژه او اصرار دارند که در این دو کشور دو نوع نظام دموکراسی متفاوت ایجاد شود.

در افغانستان رئیس جمهور با اکثریت 50 به علاوه یک رای انتخاب میشود اما در عراق نخست وزیر باید دو سوم آراء نمایندگان پارلمان را کسب کند. در عراق پستهای مهم و حساس میان اقوام و مذاهب گوناگون سهمیه‌بندی میشود مثلا رئیس‌جمهور از قوم کرد و نخست وزیر از عربهای شیعه و رئیس پارلمان از عربهای سنی و پستهایی مانند وزارت دفاع، داخله و اطلاعات نیز همینطور باید به صورت متعادل تقسیم‌بندی شود.

اما در افغانستان نظام ریاستی را تحمیل نموده و تمام اختیارات را به رئیس‌جمهور میدهد و او میتواند تمامی پستهای کلیدی را به دلخواه خود به افراد واگذار کند‌. خود خلیل زاد پاسخ میدهد که افغانستان به دلیل آنکه از پراکندگی و عدم تمرکز رنج برده نیاز به نظام سیاسی متمرکز دارد اما عراق که از نظام استبدادی متمرکز آسیب دیده نیاز به نظام سیاسی غیر متمرکز دارد.

به نظر من این پاسخ نوعی طفره رفتن از نیت واقعی و فریب افکار عمومی برای بازی دوگانه آمریکا و شخص خلیل‌زاد در قضیه افغانستان و عراق است.

واقعیت قضیه این است که خلیل‌زاد و همفکرانش در افغانستان تلاش کرده اند تا با پوشش و نقاب ظاهرا دموکراسی همچنان انحصار قومی و نژادی قدرت را حفظ کنند اما در عراق چون اکثریت جمعیت را شیعیان عرب تشکیل میدهند که مطلوب آنها نیست، کوشش اصلی خلیل‌زاد بر آن بوده است که از تسلط آنها بر حکومت و قدرت جلوگیری کند.

او هرچند در این کتاب تلاش میکند خود را آزادیخواه و دموکرات و به دور از تعصبات فرقه‌ای نشان دهد اما رفتارهای عینی و متناقض او در این دو کشور پس از مداخله نظامی آمریکا به خوبی ماهیت فرقه‌گرایانه و متعصبانه او را نشان میدهد.