رواداری مذهبی و تغییر رویکرد ایدئولوژیک طالبان در قبال مسائل فرقه ای و مذهبی

 در پی تسلط طالبان بر سراسر افغانستان گزارش‌های زیادی درباره تغییر رفتار این گروه در خصوص مسائل مختلف منتشر می شود.

رهبران و سخنگویان طالبان نیز پیوسته تاکید می‌کنند که آنها نسبت به طالبان 20 سال قبل تغییر کرده‌ اند و رویکرد های شان در قبال مسائل گوناگون با گذشته تفاوت دارد.

در رویه عملی و الگوهای رفتاری طلبان نیز تغییرات شگرفی مشهود است. آنها دیگر به پوشش زنان و شیوه اصلاح ریش مردان کاری ندارند. پیوسته تاکید می‌کنند که زنان می‌توانند در چارچوب قوانین اسلامی به زندگی اجتماعی و فعالیت های فرهنگی و رسانه‌ای ادامه دهند. دست کم آن گونه که مورد تصریح سخنگویان طالبان قرار گرفته زنان و دختران از حق آموزش برخوردار اند و می‌توانند مثل گذشته در مکتب و دانشگاه درس بخوانند.

نکته مهم تر که شاید هیچکس انتظارش را نداشت تغییرات قابل اعتنا و چشمگیر در رویکرد مذهبی طالبان است. آنها دیگر یک جریان خشک ایدئولوژیک نیستند؛ بلکه بر حق آزادی برگزاری مراسم مذهبی از سوی پیروان سایر مذاهب تاکید می کنند.

طی چند روز اخیر که پیروزی های طالبان همزمان شده است با آغاز مراسم مذهبی محرم در افغانستان، تصاویر امیدبخشی مبنی بر حمایت طالبان از برگزاری این مراسم، تامین امنیت عزاداران و عدم ممانعت و مزاحمت از برافراشتن پرچم های حسینی در سراسر شهرها منتشر شده است.

بر این اساس به باور بسیاری از کارشناسان، رواداری مذهبی و تغییر رویکرد ایدئولوژیک آن گروه در قبال مسائل فرقه ای و مذهبی یکی از بزرگ‌ترین تغییراتی است که می‌توان در آن گروه شاهد بود.

این می تواند سرآغاز تغییرات بزرگ و شگرفی در افغانستان امروز و فردا باشد؛ افغانستانی که هیچ راه دیگری جز به رسمیت شناختن تفاوت ها و پیدا کردن شیوه ای برای همزیستی مسالمت آمیز اقوام و مذاهب به رغم همه این تفاوت ها ندارد.

انتظار می رود طالبان نیز به این نتیجه رسیده باشند که نه تحمیل قرائت خویش بر دیگران امکان پذیر است و نه انکار اعتقادات دیگران و ایجاد ممنوعیت و محدودیت در مسیر اعمال یا بزپز این اعتقادات.

تجارب تاریخی هم نشان می دهد که هیچ نیروی قدرتمندی بدون در نظر گرفتن تفاوت ها و قائل شدن حق اقوام و مذاهب برای مشارکت و حضور همگانی در عرصه های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی به موفقیت دست نیافته و نتوانسته پایه‌های قدرت خود را پایدار نگه دارد.

یکی از تجارب در این زمینه، مربوط به خود طالبان است گروهی که 20 سال پیش از امروز توانست 95 درصد خاک افغانستان را به تسلط خود درآور؛د اما در استحکام و استقرار حاکمیت خویش به دلیل عدم به رسمیت شناختن این تفاوت ها و به ویژه پرهیز از رواداری مذهبی ناکام ماند و در نهایت به جهت عدم برخورداری از حمایت همگانی و پشتیبانی ملی در نتیجه حمله خارجی فروپاشید.

بر این اساس طالبان اگر برای آینده سیاسی خود برنامه دارند و می خواهند حاکمیت خویش را در چارچوب مشارکت عادلانه اقوام و مذاهب در ساختار سیاسی و عرصه های اجتماعی و فرهنگی، مستقر و مستحکم سازند هیچ راهی جز به رسمیت شناختن حقوق مشروع و مسلم دیگر اقوام و اقلیت‌ها و مذاهب ندارند و به ویژه بر پایه رواداری مذهبی باید از تقابل درون دینی در یک جامعه اسلامی پرهیز و جلوگیری کنند و اجازه ندهند که قوام و دوام حاکمیت شان به جهت تلاش برای تحمیل خوانش خاص خودشان بر دیگران مخدوش شود.

آنها می توانند از همین تجربه چند روزه حاکمیت شان درس های بزرگی کسب کند. تاکید بر حق برگزاری مراسم مذهبی، حمایت از عزاداران و تامین امنیت هیئات مذهبی، موجب تغییر نگاه مردم افغانستان نسبت به طالبان شده است و تصویر آنان در ذهن مردم را تعدیل کرده است.

اکنون بسیاری از مردم افغانستان به ویژه شیعیان از رفتار طالبان در قبال مراسم مذهبی و مناسک عزاداری خویش در ایام محرم، بازخوردهای مثبتی بروز می دهند و نسبت به آینده خوشبین هستند.

این می تواند به سیاستی پایدار و رویکردی رسمی برای طالبان در جهت ایجاد صلح و امنیت و هم پذیری ملی و مذهبی در کشور از هم گسیخته افغانستان تبدیل شود و از بروز بسیاری از بحران ها، تنش ها، تقابل ها و درگیری ها میان اقوام و مذاهب کشور جلوگیری کند.

بدیهی است که در شرایط کنونی شاید هنوز هم برای بسیاری از مردم این انتظاری عمیقاً خوشبینانه و شاید چه‌بسا ساده‌لوحانه به نظر بیاید؛ زیرا به باور آنها تنها چند روز از بازگشت طالبان به قدرت می‌گذرد و هنوز برای نتیجه گیری درباره تغییر رفتار طالبان و باور بنیادین آنان به رواداری مذهبی به مثابه بزرگترین نیاز جامعه دینی کشور بسیار زود است.

رهبران طالبان، استراتژیست‌های مذهبی و دینی آنان و کارگزاران فرهنگی شان اما می توانند این باور خوشبینانه را به یک سیاست اصولی تبدیل کنند و رویکرد روادارانه کنونی شان در قبال تفاوت های مذهبی در افغانستان را به مثابه سیاست رسمی شان در سال های آینده احراز کنند.

آنها باید به این نتیجه برسند که همه مردم افغانستان اعم از شیعه و سنی، مسلمان هستند و از حقوق برابر در چارچوب دین و شریعت اسلامی برخوردار اند؛ اما در عین حال بر بنیاد این حدیث نبوی که می فرماید اختلاف امت من نعمت است، تفاوت دیدگاه در فروع، امری طبیعی است و وجود فرقه ها و خوانش های گوناگون اگر در مسیر اقتدار و شکوفایی و پیشرفت اسلام و تقویت شجره طیبه این دین حنیف استفاده شود چه بسا می‌تواند موجب تحولات مثبت گردد و کشور ما را پس از ده ها سال مصیبت و رنج در سایه رهنمودهای آیین آسمانی اسلام به سمت صلح و آرامش پایدار هدایت کند.