مردم افغانستان اکنون تحت حاکمیت طالبان با چالشهای گستردهای در بخش نظام صحی روبهرو هستند؛ از کمبود کادر درمانی و امکانات در شفاخانههای دولتی گرفته تا درماندگی بیمارانی که برای درمان بیماریهای پیچیده ناچارند به خارج از کشور مراجعه کنند.
در حال حاضر، محدودیتهای موجود در صدور ویزا برای شهروندان افغانستان، روند درمان بیماران در کشورهای همسایه، از جمله پاکستان و ایران، را دشوارتر کرده است. از سوی دیگر، ویزای ایران با قیمت بیش از 2 هزار دالر آمریکایی در بازار به فروش میرسد؛ هزینهای که بسیاری از بیماران و خانوادههای آنان توان پرداخت آن را ندارند. محدودیتها و دشواریهای موجود برای دریافت ویزای پاکستان نیز دسترسی بیماران افغانستانی به مراکز درمانی این کشور را با مشکل روبهرو کرده است.
در نتیجه، شماری از بیمارانی که در داخل افغانستان به خدمات تخصصی و امکانات درمانی مورد نیاز دسترسی ندارند، میان نبود امکانات کافی در داخل و دشواری دسترسی به درمان در خارج از کشور، در بنبست جدی قرار گرفتهاند.
تضعیف نظام صحی افغانستان تحت حاکمیت طالبان
کمبود بودجه، کمبود کارمندان صحی متخصص، نبود تجهیزات کافی و دسترسی محدود به خدمات صحی باکیفیت، از مهمترین چالشهای این بخش به شمار میرود.
سازمان جهانی صحت در تازهترین ارزیابی خود، نظام صحی افغانستان را شکننده و تحت فشار شدید توصیف کرده و گفته است که کمبود منابع مالی، کمبود کارکنان صحی واجد شرایط و دسترسی نابرابر به خدمات، بهویژه در مناطق دوردست، همچنان از مشکلات اساسی نظام صحی این کشور است.
این وضعیت در سال 2025 با تعطیلی دستکم 422 مرکز مراقبتهای اولیه صحی وخیمتر شده است؛ اقدامی که به گفته کلاستر صحی سازمان جهانی صحت، دسترسی حدود 3.3 میلیون نفر به خدمات صحی را مختل کرده است.
سازمان ملل متحد نیز در ارزیابی سال 2025 خود از کمبود کارکنان مسلکی صحی، محدودیت دسترسی به دارو و تجهیزات پزشکی و کمبود امکانات در بسیاری از مراکز صحی، بهویژه در مناطق روستایی، ابراز نگرانی کرده است.
با این حال بسیاری از بیمارانی که به شفاخانههای دولتی در ولایتهای مختلف افغانستان مراجعه میکنند، از کمبود خدمات صحی و امکانات درمانی شکایت دارند؛ اما طالبان در بسیاری از موارد تلاش کردهاند از تهیه گزارشهای رسانهای درباره وضعیت شفاخانهها جلوگیری کنند و به خبرنگاران اجازه ندهند از مشکلات موجود در این مراکز گزارش تهیه کنند.
با این حال، شماری از بیماران در گفتوگو با شفقنا افغانستان میگویند که هنگام مراجعه به شفاخانههای دولتی، نه داروی کافی در اختیار آنان قرار میگیرد و نه پزشکان متخصصی وجود دارند که بتوانند بیماری آنان را درمان کنند.
یکی از این بیماران که بهتازگی به یک شفاخانه دولتی در کابل مراجعه کرده است، میگوید پزشکان به او گفتهاند امکانات و داروی لازم برای درمان وی در شفاخانه وجود ندارد و او باید تمامی مراحل درمان خود را در شفاخانههای خصوصی انجام دهد. به همین دلیل او مجبور شده است با هزینه گزاف به شفاخانه خصوصی مراجعه کند.
اما این بیمار میگوید که حتی خدمات و داروهای موجود در شفاخانههای خصوصی نیز نتوانسته است مشکل او را برطرف کند و پزشکان تأکید کردهاند که برای ادامه درمان به امکانات و خدمات تخصصیتر نیاز دارد؛ خدماتی که در داخل افغانستان بهسادگی در دسترس نیست.
در همین حال، یکی از پزشکان شفاخانه دولتی در کابل که به دلیل نگرانیهای امنیتی نخواست هویتش فاش شود، به شفقنا افغانستان میگوید طالبان مقدار محدودی دارو را برای درمان بیماران عاجل در اختیار کارکنان صحی قرار میدهند؛ اما به گفته او، برای بیمارانی که اعضای خانواده طالبان باشند، مقدار بیشتری از دارو و امکانات درمانی اختصاص داده میشود.
در چنین شرایطی، بسیاری از بیماران برای تشخیص و درمان بیماریهای پیچیده با امکانات محدود در داخل افغانستان روبهرو هستند و دسترسی به خدمات تخصصی در برخی مناطق برای آنان دشوار است. از سوی دیگر، ادامه وابستگی نظام صحی به کمکهای خارجی، این بخش را در برابر کاهش بودجه و توقف برنامههای حمایتی آسیبپذیرتر کرده است.
مسدود یا محدودشدن گذرگاههای مرزی
پاکستان و ایران در گذشته از مهمترین مسیرهای درمانی برای شهروندان افغانستان به شمار میرفتند. هر سال هزاران بیمار افغانستانی برای درمان بیماریهای پیچیده به شفاخانههای این دو کشور مراجعه میکردند.
اما در سالهای اخیر، رفتن بیماران به این کشورها دشوارتر شده است. روند صدور ویزای پاکستان برای شهروندان افغانستان با محدودیتهای جدی روبهرو شده و بسیاری از متقاضیان میگویند با وجود درخواستهای مکرر، موفق به دریافت ویزا نمیشوند. در برخی موارد، بیماران هفتهها و حتی بیشتر در انتظار میمانند.
در سوی دیگر، دریافت ویزای ایران نیز برای بسیاری از خانوادههای بیماران آسان نیست. شماری از خانوادهها میگویند برای دریافت ویزا مدتها انتظار میکشند. برخی از آنان میگویند در نهایت مجبور میشوند برای پیدا کردن ویزا به افراد واسطه مراجعه کنند.
بازار غیررسمی ویزا نیز به یکی از مشکلات دیگر بیماران تبدیل شده است. شماری از خانوادهها ادعا میکنند که ویزای ایران در بازار سیاه با قیمتهای بسیار بلند خرید و فروش میشود. آنان میگویند قیمت برخی ویزاها به دو هزار دالر و حتی بیشتر میرسد؛ مبلغی که برای بسیاری از خانوادههای افغانستانی پرداخت آن دشوار یا ناممکن است.
این وضعیت، بهخصوص برای بیمارانی که نیاز به درمان فوری دارند، مشکلات بیشتری ایجاد کرده است. بیماری که نیازمند عمل جراحی یا درمان تخصصی است، نمیتواند هفتهها و ماهها برای دریافت ویزا منتظر بماند.
شماری از بیماران در گفتوگو با شفقنا افغانستان میگویند آنان نه توانایی پرداخت هزینههای بلند ویزا را دارند و نه در داخل کشور امکانات کافی برای درمان بیماریشان پیدا میکنند.
خانوادههای بیماران نیز میگویند که مجبور شدهاند برای پیدا کردن راهی به خارج از کشور، بارها به سفارتخانهها و مراکز صدور ویزا مراجعه کنند. اما بسیاری از آنان پس از هفتهها انتظار، بدون نتیجه بازمیگردند.
یکی از اعضای خانواده یک بیمار به شفقنا افغانستان میگوید که برای دریافت ویزا بارها به سفارت مراجعه کرده، اما موفق به دریافت آن نشده است. او میگوید بیماری عضو خانوادهاش نیازمند درمان فوری است، اما نبود ویزا روند درمان را متوقف کرده است.
در چنین شرایطی، بیماران افغانستانی با دو مشکل همزمان روبهرو هستند؛ از یکسو برخی خدمات تخصصی و امکانات پیشرفته در داخل کشور در دسترس آنان نیست و از سوی دیگر، رسیدن به مراکز درمانی خارج از افغانستان نیز برای بسیاری از آنان دشوار شده است.
برای خانوادههایی که توان مالی بیشتری ندارند، این وضعیت به معنای انتخاب میان پرداخت هزینههای سنگین ویزا و درمان یا ادامه بیماری در داخل کشور است. برخی خانوادهها نیز میگویند که دیگر توان پرداخت هیچکدام را ندارند.
در نتیجه، محدودشدن مسیرهای درمانی خارج از افغانستان، فشار بیشتری بر بیمارانی وارد کرده است که پیش از این نیز با مشکلات نظام صحی داخل کشور دستوپنجه نرم میکردند.
بحران درمان زیر سایه طالبان؛ بیماران بیپناه در افغانستان
اما سوال مهم این است که چرا نظام صحی افغانستان تحت اداره طالبان هر روز بیشتر با بحران روبهرو میشود؟
مشکلات نظام صحی افغانستان تنها به کمبود دارو و تجهیزات خلاصه نمیشود. تصمیمها و سیاستهای طالبان نیز در سالهای اخیر بر این وضعیت تاثیر گذاشته است. یکی از مهمترین این تصمیمها، ممنوعیت آموزش زنان و دختران در رشتههای پزشکی و علوم صحی است.
طالبان در دسامبر 2024 آموزش زنان در رشتههای پزشکی و علوم صحی را نیز متوقف کردند. سازمان ملل میگوید این تصمیم باعث کاهش نیروی صحی زن در آینده میشود و توان ارائه خدمات صحی در افغانستان را ضعیفتر میکند. در کشوری که بخش بزرگی از بیماران را زنان و کودکان تشکیل میدهند، این تصمیم میتواند یک مشکل جدی برای آینده نظام صحی باشد.
این در حالی است که افغانستان به پزشک، قابله، پرستار و کارکنان صحی بیشتر نیاز دارد، نه کمتر. اما طالبان در حالی دروازه دانشگاهها را به روی دخترانی که میخواهند پزشک شوند میبندند که بسیاری از شفاخانهها با کمبود نیروی متخصص روبهرو هستند.
گزارش سازمان ملل نشان میدهد که محدودیتهای طالبان تنها به آموزش زنان پایان نیافته است. در سپتامبر 2025، مقامهای طالبان در قندهار به دندانپزشکان مرد دستور دادند زنان را درمان نکنند و از کلینیکها خواسته شد برای درمان زنان، دندانپزشک زن استخدام کنند. این در حالی است که خود گزارش سازمان ملل از کمبود کارکنان صحی زن خبر میدهد.
به این ترتیب، بیماری که به درمان نیاز دارد با یک محدودیت دیگر روبهرو میشود. دختری که میخواهد پزشک شود، اجازه ادامه تحصیل ندارد. زنی که به پزشک زن نیاز دارد، با کمبود پزشک مواجه است. و نظامی که باید هر روز نیروی تازه تربیه کند، با محدودیتهای بیشتر، ظرفیت خود را کوچکتر میکند.
طالبان در برابر این وضعیت مسئولیت اداره نظام صحی کشور را برعهده دارند؛ اما پرسش اینجاست که چگونه میتوان انتظار داشت یک نظام صحی تقویت شود، وقتی همزمان از آموزش بخشی از نیروی آینده آن جلوگیری میشود؟
افغانستان امروز بیش از هر زمان دیگری به پزشکان متخصص، مراکز درمانی مجهز و نیروی صحی آموزشدیده نیاز دارد. اما سیاستهای محدودکننده طالبان، به گفته سازمانهای بینالمللی، موانع تازهای در برابر دسترسی مردم به خدمات صحی ایجاد کرده است.
در قرن بیستویکم، زمانی که کشورهای جهان برای درمان بیماریهای پیچیده به فناوریهای جدید، پزشکان متخصص و امکانات پیشرفته دست پیدا میکنند، در افغانستان هنوز یک دختر نمیتواند آزادانه برای پزشکشدن درس بخواند و یک زن ممکن است برای پیدا کردن پزشک زن با مشکل روبهرو شود.
این همان جایی است که بحران صحی افغانستان از یک مشکل عادی فراتر میرود. وقتی سیاستهای حاکمیت، آموزش پزشک آینده را محدود میکند و دسترسی بیماران به خدمات درمانی دشوارتر میشود، این پرسش جدیتر از همیشه مطرح میشود که طالبان برای نجات نظام صحی افغانستان چه برنامهای دارند؟
مردم افغانستان دیگر تنها با کمبود دارو و شفاخانه روبهرو نیستند؛ آنان با نظامی روبهرو هستند که باید درباره آینده سلامت میلیونها انسان پاسخ بدهد.