بېرته
"قدس"، نگین جهان اسلام
د خپرېدو نېټه: 1390/05/21 0:0د خبر شمېره: 6310سرچینه: آژانس خبرگزاری افغان ایرکا
شهر قدس در کشور فلسطین کنونی در طول 35 درجه و 13 دقیقة شرقی گرینویچ و عرض 31 درجه و 47 دقیقة شمالی قرار دارد که از اهمیت خاصی برای مسلمانان جهان برخوردار است. به لحاظ تاریخی، قدس از کهن ترین شهرهای جهان به شمار می رود بطوریکه عمر آن از 45 قرن فراتر است و مهد سه آئین آسمانی یهودیت، مسیحیت و اسلام محسوب می شود.
مقاله پیش رو نوشتاری است که به چگونگی شکل گیری اماکن مقدس در حرم الشریف در شهر بیت المقدس و همچنین نحوه ساخت، مرمت و حوادثی که در طول تاریخ موجب تغییر و تحولاتی در آن شده، می پردازد.
مطالب طرح شده در حد یک نظریه نیست که صحت آن را بتوان مورد تشکیک قرار داد. بلکه علاوه بر اینکه در نگارش این مطلب از منابع معتبر استفاده شده است، موضوع مقاله چیزی دور از دسترس نیست و به عنوان مکانی حقیقی در شهر بیت المقدس وجود دارد. این مقاله ابتدا به وضعیت جغرافیایی شهر قدس و همچنین جایگاه آن در میان ادیان الهی می پردازد سپس به شرح منطقه حرم الشریف که مقدس ترین نقطه ی این شهر است می کوشد.
از جمله اماکن موجود در حرم شریف قدس را می توان "قبة الصخره"، "مسجدالصخره"، "قبةالسلسه" (قبة القضاء) و مسجدالاقصی دانست.
علاوه بر شرحی که در مورد هر یک از این بناها داده می شود، بیشتر سعی شده است مسجدالاقصای واقعی را معرفی کرده و از جنبه های مختلفی اعم از معماری و یا مرمت هایی که در اعصار مختلف بر آن انجام شده است پرداخته شود.
فلسطین سرزمینی است مقدس که به لحاظ مقام و موقعیت مذهبی خاصی که در میان مسلمانان و مسیحیان و یهودیان داشته و دارد، بهعنوان سرزمینی مقدّس مطرح شده و همواره در میان پیروان این ادیان از اهمیت ویژهای برخوردار بوده است. این سرزمین بهویژه شهر بیتالمقدس به برکت وجود اماکن مقدسه بسیار در آن، قداست ویژهای یافته است، بیتالمقدس یا قدس شریف، سرزمینی است که در بین سه دین از ادیان بزرگ معاصر یعنی اسلام، مسیحیت و یهودیت که دارای پیروان کلان در جهان هستند، اهمیت بسیار زیادی دارد و مقدس شمرده میشود. ویژگی که برای بیتالمقدس به لحاظ دینی میتوان برشمرد این است که هیچ نقطهای در جهان از لحاظ شمول تقدس میان ادیان تقدس مثل قدس نمیباشد حتی جایی مانند مکه یا مدینه، علیرغم همه تقدس و اهمیتی که دارند، باز تنها در نزد پیروان اسلام محترم شمرده میشود. در حالی که قدس برای هر سه دین بزرگ آسمانی دارای تقدس بوده و از اهمیت طراز اول در نزد آنان برخوردار است
این مقاله بر آن است تا ابنیه مقدسی که در حرم الشریف واقع شده اند را از لحاظ وضعیت بنا و همچنین تاریخ و چگونگی ساخت آن مورد بررسی قرار دهد.
شهر قدس
شهر قدس در کشور فلسطین کنونی در طول 35 درجه و 13 دقیقة شرقی گرینویچ و عرض 31 درجه و 47 دقیقة شمالی قرار دارد که از اهمیت خاصی برای مسلمانان جهان برخوردار است. به لحاظ تاریخی، قدس از کهن ترین شهرهای جهان به شمار می رود بطوریکه عمر آن از 45 قرن فراتر است و مهد سه آئین آسمانی یهودیت، مسیحیت و اسلام محسوب می شود.
قدس در ادوار و اعصار به نام های متعددی شناخته شده و معروفترین آن، یبوس، إیلیا، کابتولینا،، بیت المقدس، القدس و القدس الشریف است.
شهر بیت القدس به سه قسمت بیت المقدس شرقی، بیت المقدس غربی و شهر قدیمی تقسیم می شود که حرم الشریف در جنوب شرقی ترین قسمت شهر قدیمی قرار دارد.
حرم شریف
در جنوب شرقی ترین قسمت شهر قدیمی، منطقه ای ذوزنقه شکل مشاهده می گردد. در داخل این محوطه اماکنی همچون قبة الصخره و مسجدالاقصی و سایر تاسیسات اسلامی بنا شده است که آن منطقه حرم الشریف نامیده می شود. و تمامی صحن آن مأمن و حرم الهی محسوب می گردد.
ابعاد حرم الشریف بدین شرح است:
ضلع شمالی به طول 333 متر
ضلع شرقی به طول 486 متر
ضلع غربی به طول 560 متر
ضلع جنوب به طول 286 متر
مساحت حرم شریف بالغ بر 144هزار متر مربع است که معادل یک ششم شهر قدیمی بیت المقدس می باشد. دیواز ضلع شرقی و همچنین قسمتی از دیوار ضلع جنوبی حرم الشریف همان حصار شهر قدیمی بیت المقدس است.
در ضلع غربی حرم الشریف دروازه های زیر قرار دارند:
باب المغاربه ــ دروازه مغربی ها (به دروازه نبی نیز معروف است)، باب السلسله (به دروازه داوود هم موسوم است)،باب المتوظأ ـ دروازه وضو دار ـ (دروازه مطهر نیز گفته می شود)، دروازه القطاطین، باب الحدید، باب الناظر (به نامهای باب علاء الدین بصیری، باب میکائیل، باب الحبس و باب المجلس نیز شناخته می شود)، باب الغوانمه (باب الخلیل و باب الولید هم نامیده می شود)
در ضلع شمالی حرم نیز دروازه های باب العتم (معروف به دروازه شرف الانبیاء، داوودیه و فیصل)، باب الحطه و باب الاسباط قرار دارد.
دروازه شرقی حرم الشریف نیز معروف به دروازه طلایی در دیوار شرقی حرم شریف واقع شده و حرم الشریف را به کوه زیتون (یا کوه طور) متصل می نماید
اکثر مسلمانان جهت نماز گزاردن از درب های شمالی و یا باب المغاربه وارد حرم الشریف می شوند.
تمام دیوارهای چهار طرف حرم الشریف با ارتفاع متوسط 10 متر و قطر زیاد از سنگ های بزرگ و سفید تراشیده شده اند.
در خارج از حرم قسمت شمالی محل سکونت مسلمانان بوده، شمالغربی محله مسیحیان و در جنوب غربی حرم یهودیان سکونت گزیده بودند که البته در سالهای اخیر و با غصب رژیم صهیونیستی این موازنه و تقسیم بهم خورده و قسمت عمده بیت المقدس را یهودیان تشکیل می دهند و فقط در قسمت شرقی شهر بیت المقدس مسلمین دیده می شوند.
درب های ورودی حرم شریف که توسط پادشاهان و سران ممالک اسلامی ساخته و اهداء می شده از چوب و آهن بسیار محکم و قطور با زنجیر و پاشنه های گردان و کنده کاری و نجاری بسیار با شکوه و هنرمندانه پرداخته شده اند که در برخی هنوز پا برجا مانده است به عنوان مثال درب بزرگ باب السلسه چهارمتر پهنا و هشت متر ارتفاع دارد و جلوی ان ساختمان یک سقاخانه سنگی با یک معماری هنرمندانه ساخته شده است که بر بالای آن یک لوحه سنگی سیاه با یک خط عالی کنده کاری دیده می شود.
حرم شریف دارای چهار مأذنه (گلدسته) به شرح ذیل می باشد:
o گلدسته باب المغاربه واقع در گوشه جنوب غربی حرم شریف
o گلدسته باب السلسله واقع در گوشه ضلع غربی حرم شریف و نزدیک به باب السلسه.
o گلدسته باب الغوانمه واقع در گوشه و کنج غربی حرم شریف.
o گلدسته باب الاسباط واقع در گوشه ضلع شمالی حرم شریف.
در محوطه حرم الشریف درختان سرو تنومندی قرار دارند که از چاه های آب حرم تغذیه می شوند.
امور اداری ومالی حرم شریف امروزه توسط سازمان اوقاف اسلامی تابع وزارت اوقاف و امور اماکن متبرکه اسلامی مستقر در امًان اداره می شود. دفاتر و مؤ سسات اداره اوقاف اسلامی چون، موزه اسلامی، کتابخانه مسجد الاقصی، مدارس علوم دینی الاقصی و دار القرآن کریم و حدیث شریف نبوی و……، که در محوطه حرم احداث شده اند، به محدوده حرم شریف ملحق شدند.
در منطقه حرم الشریف بناها و اماکن مقدس دیگری همچون مسجدالاقصی، قبة الصخره، قبةالسلسه و... وجود دارد که سعی شده است در این مطلب بیشتر به وضعیت اماکن درون حرم الشریف بپردازیم
اولین مکانی که در محوطه حرم الشریف چشمان را به خود خیره کرده توجهات را جلب می کند قبة الصخره نام دارد.
قبه الصخره
قبه: در زبان عربی به بنایی که سقف آن گرد و بر آمده باشد می گویند (گنبد)
"صخره": در اینجا مقصود از صخره، سنگی است که برای ادیان مسیحیت، یهودیت و اسلام مورد احترام است و یهودیان (علیرغم اعتقاد قرآن و مسلمین معتقدند) این صخره همان کوه موریا ست که بنا بر گفته تورات، خداوند ابراهیم را امر بر قربانی کردن اسحاق بر این صخره نموده است.(1)
معروف است که در شب معراج حضرت محمد(ص) از روی این صخره به معراج رفتند. طول صخره از شمال به جنوب 5/17 متر و عرض آن از مشرق به مغرب سیزده متر و ارتفاع آن یک تا دو متر است.
گنبد طلایی درست بر روی صخره قرار گرفته است. در صحن صخره، هشت چاه وجود دارد.
بنای قبه را که بر روی این صخره واقع شده است توسط عبدالملک بن مروان در سال 691 میلادی ساخته شده است. عبد الملک برای اینکه بتواند هزینه و مخارج این عمارات را تأمین نماید، دستور داد خراج و مالیات هفت سال سرزمین مصر را به این کار اختصاص دهند. اما در سال 1099 میلادی صلیبی ها آن را به کلیسا تبدیل نمودند و بر روی صخره، جایگاه قربانی کردن قرار دادند، اما صلاح الدین ایوبی پس از فتح بیت المقدس آثار صلیبیون را از بین برد و گنبد را تزیین نمود و دیوارها را با سنگ مرمر پوشانید. پادشاهان ایوبی و ممالیک مصر و خلفای عثمانی به تعمیر و مرمت ساختمان مسجد اهمیت فراوانی دادند، چنانکه زیبایی های هنر معماری اسلامی در مسجد به فراوانی دیده میشود.
قبة الصخره یکی از زیباترین اماکن مقدسه روی زمین است و از نظر سبک معماری، نقشه و ساختمان از معدود ساختمان های بی نظیر جهان محسوب می گردد، زیرا دارای سه شاخص عمده در ساختمان می باشد که در دیگر مساجد و اماکن مقدسه مشاهده نمی گردد:
1- ساختمان کلاَ بر روی سکوئی ذوزنقه ای شکل واقع شده که ابعاد آن عبارتند از:
ضلع شمالی 150 متر
ضلع جنوبی 125 متر
و اضلاع طرفین هر یک 160 متر
این سکو تقریبا در میانه حرم شریف واقع گردیده، سه متر و نیم از کف و صحن حرم شریف بلند تر است و با هشت پلکان از چهار طرف به صحن حرم مربوط می شود این پلکان ها را در اصطلاح موازین می نامند. طول بعضی از این پلکان ها زیاد بوده و با معماری بسیار زیبایی ساخته شده است که با ستون ها و طاق هایی بر روی آن ها، منظره دروازه هایی را پیدا می کند که با شکوه خاصی در اطراف سکو دیده می شود. به نحوی که شخص از پایین احساس می کند که از دروازه بزرگی باید وارد مسجد شود. در جستجوی علت احداث این سکو چنین بنظر می رسد که برای حفظ حالت طبیعی صخره مقدس که قله کوه بوده و برای تبدیل شیب تند اطراف آن به یک سطح مسطح و صاف بنا گردیده است.
2- ساختمان "قبةالصخره" باز هم خلاف ساختمان مساجد معمول فقط دارای یک گنبد بزرگ و بدون مناره می باشد که قطر آن 77/23 متر و ارتفاعش 21 متر می باشد. ارتفاع ساختمان از کف تا انتهای گنبد 33 متر است.
3- شکل قبة الصخره خلاف ساختمان های مساجد و اماکن مقدس جهان که معمولا مستطیل شکل هستند، از یک هشت ضلعی منظم تشکل گردیده که طول هر یک از اضلاع آن 20/19 متر و قطر آن 86/54 متر است.
در داخل ساختمان قبة الصخره دو ردیف ستون بر روی دو دایره متحدالمرکز قرار دارد. در دایره بزرگ هشت ستون بزرگ است که بین آنها نیز 16 ستون با قطر کمتر بر روی همان دایره پایه گذاری شده است.
بر روی دایره ی کوچک که داخل دایره مذکور قرار دارد، چهار ستون برگ در چهارگوشه و بین آنها نیز مجموعا دوازده ستون ساده تعبیه شده است. گنبد بر روی ستون های این دایره احداث گردیده است. فواصل بین این ستون ها به کمک محجری چوبی و مشبک با ارتفاع متجاوز از یک متر محصور شده است.در حقیقت این محجر به منظور محفوظ داشتن صخره مقدس احداث گردیده است و فقط در قسمتی که شکل درب ساخته شده می توان وارد محوطه صخره مقدس شده و به آن دست مالید.
در کنار یکی از ستون ها و در قسمت جنوبی صخره مقدس، محفظه ای ساخته شده است که به وسیله نردبانی فلزی به سقف گنبد متصل می شود که به نشانه ی محل حرکت تاریخی پیامبر اسلام (ص) برای معراج سماوی مذکور در تفاسیر است. گفته می شود که در داخل این محفظه یک تار موی حضرت محمد (ص) نگهداری می شود.
نور و روشنایی داخل ساختمان به وسیله دو ردیف پنجره تامین می گردد که یک ردیف آن در دیوار های هشت ضلعی و ردیف دیگر در دیواره تحتانی ساختمان است. این دیورا ها با بهترین سنگ های مرمر و نیز دیوار های بالا با بهترین کاشی های ایرانی و عثمانی پوشیده شده اند. در سطح درونی گنبد آیاتی از قرآن مجید با بهترین خط و با طلای ناب نوشته شده است. سطح بیرونی گنبد مطلا است و از نوعی آلیاژ مخصوص پوشیده شده است که دائما به رنگ زرد می درخشد.
قبةالصخره چهار درب ورودی دارد که در چهار سمت شمال، جنوب، شرق و غرب قرار دارند. معمولا فقط درب غربی برای ورود و خروج نمازگزاران باز است. درب جنوبی به نام باب المکه و درب شرقی به نام باب القضاء معروف است.
مسجد الصخره
چنانچه گفته شد صخره ی مقدسی که پیامبر از روی آن به معراج رفتند در داخل قبةالصخره و درست در وسط آن قرار دارد. در داخل این صخره غاری وجود دارد که به مغارةالانبیا نیز خوانده می شود و حدودا پانزده نفر می توانند در آن نماز بخوانند و به همین جهت این محوطه را مسجد صخره می نامند.
کف مسجد الصخره در حدود 3 متر پایین تر از کف قبةالصخره است. داخل مسجد الصخره به وسیله ی برق روشن می گردد.
صخره مقدس و مسجدالصخره در داخل آن، در حقیقت یک قطعه سنگ واحد بزرگی است که در اصل قله کوهی بوده است و لذا سطح بیرونی آن به صورت حرم هرمی از کف قبةالصخره به اندازه یک متر و نیم بلندتر بوده و بر آمده می باشد. این صخره که سخت است دارای رنگ سفید مایل به کرم و تقریبا مانند نوعی مرمر به نظر می رسد.
در زلزله در 400 سال پیش، تَرکی بر روی صخره ایجاد شد که هم اکنون قابل مشاهده است. قبة الصخره به علت زیبایی بسیار و همچنین ارزش و بهای زیادی که مسلمانان برای آن قائل شده اند، در نظر مسلمین پر اهمیت تر از بنای مسجدالاقصی فرض شده است در صورتی که این چنین نیست.
قبه القضاء (قبه السلسله)
همان طور که در شرح قبة الصخره گذشت، از درب شرقی قبه الصخره به "باب القضاء" یاد می کنند. وجه این تسمیه آن است که در مشرق صخره ی مقدس و در محل قبة القضا، تخته سنگ بزرگی بوده که حضرت داود(ع) بامدادان و شامگاهان بر روی آن نشسته و به عرض حال مردم و شکایات و اختلافات آنان رسیدگی می کرده و احکام شرعی را صادر و اجرا می نموده است، کما اینکه در قرآن کریم حضرت داود(ع) به این صفت متصف گردیده است.(آیه شریفه 26 سوره صاد):
یا دَاوُودُ إِنَّا جَعَلْنَاکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ فَاحْکُم بَینَالنَّاسِ بِالْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَی فَیضِلَّکَ عَن سَبِیلِاللَّهِ إِنَّ الَّذِینَ یضِلُّونَ عَن سَبِیلِ الله لَهُمْ عَذَابٌشَدِیدٌ بِمَا نَسُوا یوْمَ الْحِسَابِ
و گفتیم:ای داود! همانا تو را در زمین جانشین [ و نماینده خود ] قرار دادیم، پس میان مردم به حق داوری کن و از هوای نفس پیروی مکن که تو را از راه خدا منحرف می کند. بی تردید کسانی که از راه خدا منحرف می شوند،چون روز حساب را فراموش کرده اند، عذابی سخت دارند.
به یاد موقعیت این تخته سنگ که در حقیقت مسند قضاوت داود(ع) بوده، گنبدی در محل آن ساخته شده است.این بنا را "بیت عدل داود" نیز می نامند. این بنا در محل سکوی میان حرم الشریف که صحن قبه الصخره محسوب می گردد واقع شده است.
این ساختمان در محوطه حرم الشریف نزدیکترین بنا به قبةالصخره است و از جهات مختلف یکی از عالی ترین شاهکارهای معماری و اندیشه ی مهندسی و هنری به شمار می آید:
قبه القضاء بدون اینکه دیواری داشته باشد، عبارت از یک گنبد است که بر روی هفده ستون بنا گردیده است. این ستون ها روی دو دایره متحد المرکز به نحوی واقع شده اند که با یک نگاه از هر طرف، تمام آنها دیده می شود. (11ستون در دایره بیرونی و 6 ستون در دایره درونی)
گنبد این بنا به رنگ گنبد مسجدالاقصی است که بر روی پایه ای شش ضلعی قرار دارد، آن پایه ی شش ضلعی نیز، خود بر روی یک ده ضلعی منتظم بنا شده است و این نظم در بنا، ظاهری بسیار شکیل به قبة القضاء بخشیده است.
از عجایب ساختمان قبه القضاء، رابطه ریاضی ابعاد این بنا با ابعاد قبه الصخره است. ابعاد قبه القضا توان هندسی عدد یک سوم در قیاس با ابعاد قبه الصخره است: به این ترتیب که ارتفاع آن یک سوم ارتفاع قبةالصخره، مساحت آن یک نهم مساحت قبةالصخره و حجم آن یک بیست و هفتم حجم کل قبةالصخره است. در حقیقت سازنده و طراح این ساختمان خواسته است در عین حال مدلی از بنای قبةالصخره را در معیاری کوچکتر و با یک محاسبه دقیق هندسی بسازد.
لازم به ذکر است که از قبه القضاء بیشتر با نام قبه السلسه یاد می کنند.
باب المغاربه
یکی ازقدیمی ترین و مهم ترین دروازه های وردوی به حرم الشریف " باب المغاربه" است در زمان ملک ناصر محمد بن قلاون (دوره ممالیک) در زمانهایی که رواقهای غربی حرم شریف بنا شد، تجدید بنا گردید.
درب مغاربه در دیوار غربی حرم الشریف قرار دارد و گذرگاهی است برای رفتن به تپه ای خاکی که از مجاور دیوار مسجدالاقصی بالا می رود. به همین دلیل این راه و این تپه بخش جدایی نا پذیری از مسجد الاقصی می باشد. علت نام گذاری این درب به پیشینه تاریخی اش باز می گردد که در این منطقه مردم مراکش (مغرب) از قدیم سکنی گزیده بودند. ولی رژیم اشغالگر از زمان اشغال فدس شریف این مکان تاریخی و به خصوص باب المغاربه واقع در دیوار براق مشهور به دیوار ندبه در مسجد مبارک را اشغال نمودند و ادعا دارند که این قسمت بخشی از دیوار غربی معبدشان می باشد.و به همین جهت تمام آن منطقه را نابود و با خاک یکسان کردند و در راستای تلاش برای یهودیکردن محیط مسجد الاقصی و تغییر صبغه اسلامی آن، نام آن را به میدان ندبه تغییر دادند.
هم چنین آن ها مسلمانان را از استفاده این درب منع کردند و از این مکان مقدس برای ورود توریست ها و نیروهای رژیم اشغالگر استفاده کردند و از آن راه هایی زیرزمینی به سمت کنیسه های خود وصل کردند.
این خاک برداری باعث سست شدن تپه ای که درب مغاربه بر روی آن قرار دارد شد و در نتیجه حدود صد متر مربع از تپه فرو نشست و بدین صورت سلطه اشغالگران و نادیده گرفتن آثا راسلامی توسط آن ها، باعث خرابی این آثار تاریخی اسلام گردید.
در راستای بزرگترین هتک حرمت مسجدالاقصی در سال 85 رژیم اشغالگر اعلام کرد که قصد دارد تمام آثار تاریخی این مکان نقدس را نابود کند. این حرکت خشم مردم قدس و داخل فلسطین را برانگیخت و مخالفین با تجمع در در منطقه مغاربه خواستار جلوگیری عمل تخریبی شدند.
در ادامه این مخالفت ها و درگیری نیروهای اشغالگر با مخالفین، دولت صهیونیستی از ورود مسلمانان زیر سن 45 سال ممانعت به عمل آورد. این اقدام نیز در راستای تلاش برای موفقیت نقشه های توسعه طلبانه صهیونیست ها در بزرگترین توطئه در میدان براق است که تا به حال صورت پذیرفته است.
پس از بررسی اماکن داخل حرم الشریف نوبت به مهمترین بنای آن می رسیم و آن چیزی نیست جز مسجدالاقصی