اینجا فیس‌بوک یکی از چندین شبکه اجتماعی است. این خانه، روی فضای مجازی شناور است. این محیط را به خاطر این مجازی نامیده‌اند که حقیقت ندارد. این تعریفِ درستی است و این فضا از مجازی هم مجازی‌تر است.

البته زیرپوست این خانه، حقایقی هم نهفته است که از هر حقیقتی، حقیقی‌تر است. وقتی با دوستان‌مان زیر سقف این خانه مجازی قرار می‌گیریم، حقایقی از رفتارها و اخلاقیات او را درمی‌یابیم که مشکل است در فضای حقیقی به این حقایق برسیم. شاید برخی صفاتِ «خوب» و «بد» اطرافیان‌مان در دنیای حقیقی، از نظر ما مخفی بماند اما وقتی همان رفیق را در فضای مجازی با خود داریم، به لایه‌های مخفی افکار و ضمیر ناخودآگاه او، راه می‌یابیم.

مشهور است که شخصیت انسان در زبان یا نوک قلم او قرار دارد. تا زمانی که انسان سخن نگفته باشد و یا چیزی ننوشته باشد، عیب و هنرش هم نهفته باشد. این نکته را سعدی در کتاب گلستان، باب اول در «سیرت پادشاهان»، به خوبی بیان کرده است. نوشته‌ها و کامنت‌های ما در فضای مجازی، همان سخن ماست. این فضا را به خاطر این از هر حقیقت، حقیقی‌تر نامیده‌ام که شاید در دنیای واقعی و رودررو، با آدم‌ها تعارف داشته باشیم اما وقتی پای فضای مجازی در میان است، به راحتی حرف دل‌مان را می‌زنیم و نیّات قلبی‌مان را هنگام ابراز عواطف، احساسات و خشم، برملا می‌کنیم.

خُب این یک روی سکه است. روی دیگر سکه، همان مجازی بودن فضای مجازی است که آن را مجازی‌تر از هر مجازی نامیده‌ام. شما در این دنیا، هویت افراد به جز دوستان نزدیک‌تان را نمی‌شناسید. حتی یقین ندارید که مخاطب‌تان زن یا مرد است. فضای مجازی توهّم‌زا است. بیشتر انسان‌ها در این فضا، دچار توهّم خود بزرگ‌بینی می‌شوند. تعداد «فرند»ها یا «دوستان»، «فالوور»ها و «لایک»ها، از عوامل ایجاد توهّم در فضای مجازی هستند. عموماً کسانی که دوستان و فالوورهای زیادی دارند و پُست‌های‌شان زیاد لایک می‌خورد، بیشتر در معرض توهّم قرار می‌گیرند. این افراد در چاله توهّم، دچار دگردیسی می‌شوند و هویت کاذب به خود می‌گیرند. لایک و فالوور در شبکه‌های اجتماعی به خصوص فیس‌بوک و اینستاگرام، از ابزارهای فریبنده هستند.

در حالی که لایک و فالوور، هیچ‌گاه از محبوبیت شخص حکایت ندارد و اگر چنین می‌بود، امروز معاون سخنگوی «اشرف غنی» با بیش از صد هزار فالوور در فیس‌بوک، محبوب‌ترین فرد جامعه می‌بود. به کار بردن عناوین و القابی چون «استاد»، «دکتر»، «مهندس» و یا هر چیز دیگری توسط کاربران برای خود یا کاربران برای یکدیگر و همچنین تشویق‌های کامنتی، از دیگر موارد توهّم‌زا در فضای مجازی هستند. این در حالی است که با افزایش سطح آگاهی جامعه، ذهن مخاطبان، خودبه‌خود مقام و جایگاه علمی افراد را مورد سنجه قرار می‌دهد و برای آن درجه تعیین می‌کند. به‌عبارت‌دیگر، اکنون کاربران شبکه‌های اجتماعی به این سطح از آگاهی رسیده‌اند که سطح علمی افراد را تشخیص دهند بدون این که تحت تأثیر عناوین قرار بگیرند. یادداشت حاضر را با این عبارت به پایان می‌برم که فضای مجازی به همان اندازه که مجازی است، حقیقی هم است. آشکار شدن نیّات آدم‌ها در شبکه‌های اجتماعی، از حقیقی بودن این فضا حکایت دارد اما گاهی این بستر چنان از هر مجازی مجازی‌تر می‌شود که آدم‌ها را دچار توهّم و دگردیسی می‌کند.

◘ محمد مرادی